इयत्ता 5 वी
विषय – मराठी
विभाग – पद्य (कविता)
“वल्हवा रं वल्हवा”
वल्हवा रं वल्हवा
(कुसुमाग्रज)
नौका चाले कशी — जलावरी, जलावरी
लाटा डोंगराएवढ्या — जलावरी, जलावरी
झेंडा माथ्यावर — तीन रंगी, तीन रंगी
जोश आला बघुनी — तीन रंगी, तीन रंगी
जोमानं नाव आता — वल्हवा रं, वल्हवा रं
रोखील वादळ — वल्हवा रं, वल्हवा रं
आपली शक्ती आहे — वीरांची, वीरांची
आपली दौलत आहे — मोलाची, मोलाची
तुफान थांबवणारे — धीराचे, धीराचे
तिरंगा फडकवणारे — धीराचे, धीराचे
वल्हवा रं वल्हवा — जलावरी, जलावरी
लाटा डोंगराएवढ्या — जलावरी, जलावरी
📜 भावार्थ
ही कविता होडीतून समुद्राच्या प्रवासाचे सुंदर वर्णन करते. कवी होडी चालवणाऱ्या नाविकांना उत्साहाने सांगतो –
“वादळं, लाटा, अडथळे आले तरी जोमानं होडी चालवा. आपला तिरंगा झेंडा माथ्यावर फडकतोय, तो पाहून अंगात जोश निर्माण होतो. आपली शक्ती मोठी आहे, आपण एकत्र राहिलो तर कोणतेही संकट पार करू शकतो.”
कवितेत देशप्रेम, धैर्य आणि एकजुटीचा संदेश आहे.
✍ लेखक
ही कविता कुसुमाग्रज (वि. वा. शिरवाडकर) यांची आहे.
त्यांच्या कवितांमध्ये देशभक्ती, निसर्गसौंदर्य आणि मानवी मूल्ये यांचा उत्तम संगम दिसतो.
प्रश्न १: कवितेतील ओळी पूर्ण करा
१) नौका चाले कशी — जलावरी, जलावरी
२) झेंडा माथ्यावर तीन रंगी — तीन रंगी
३) जोसानं नाव आता वल्हवा रं — वल्हवली
४) रोखील वादळ वल्हवा रं — वल्हवली
प्रश्न २: एका वाक्यात उत्तरे लिहा
१) कवी आपली शक्ती कशी आहे असे म्हणतो?
→ आपली शक्ती वादळाला रोखील अशी आहे.
२) लाटा केवढ्या आहेत?
→ लाटा डोंगराएवढ्या आहेत.
३) आपली मोलाची दौलत कोणती?
→ देशाचे स्वातंत्र्य ही आपली मोलाची दौलत आहे.
४) काय पाहून अंगात नवीन जोम निर्माण होतो?
→ आपला तिरंगा फडकताना पाहून अंगात नवीन जोम निर्माण होतो.
प्रश्न ३: समानार्थी शब्द लिहा
१) भार – वजन
२) नाव – होडी
३) दौलत – संपत्ती
४) जोम – शक्ती
प्रश्न ४: कवितेतील नादमय शब्द (अनेक विस्मयकारक, ध्वनीप्रधान शब्द)
लहान – महान
वीर – धीर
मोकाट – पिसाट
जलावरी – मुलांवरी
डोले – बोले
आस – ध्यास
मोलाची – तोलाची
1️⃣ रिकाम्या जागा भरा (१० प्रश्न)
१) नौका चाले कशी – जलावरी, जलावरी
२) झेंडा माथ्यावर – तीन रंगी
३) जोसानं नाव आता – वल्हवली
४) रोखील वादळ – वल्हवली
५) लाटा एवढ्या आहेत – डोंगराएवढ्या
६) आपली दौलत म्हणजे – देशाचे स्वातंत्र्य
७) झेंडा पाहून अंगात निर्माण होतो – जोम
८) वल्हवा रं वल्हवा म्हणजे – नाव चालवा
९) नाव चालवणारा व्यक्ती म्हणजे – नाविक
१०) होडीत पाण्यावरचा प्रवास म्हणजे __ – नौकाविहार
2️⃣ शब्दार्थ / समानार्थी / विरुद्धार्थी (१२ प्रश्न)
शब्दार्थ:
१) दौलत – संपत्ती
२) जोम – शक्ती / उत्साह
३) नाव – होडी
४) वादळ – तुफान वारा
समानार्थी:
५) भार – वजन
६) धीर – साहस
७) मोलाची – महत्त्वाची
८) आस – इच्छा
विरुद्धार्थी:
९) लहान × मोठा
१०) मोकाट × बांधलेला
११) नवीन × जुना
१२) वीर × भित्रा
3️⃣ नादमय / यमक जुळणारे शब्द (८ प्रश्न)
१) लहान – महान
२) वीर – धीर
३) मोकाट – पिसाट
४) जलावरी – मुलांवरी
५) डोले – बोले
६) आस – ध्यास
७) मोलाची – तोलाची
८) भार – आधार
4️⃣ एका वाक्यात उत्तरे (१२ प्रश्न)
१) कवितेतील प्रवास कुठे चालू आहे?
→ समुद्रावर होडीतून प्रवास चालू आहे.
२) होडीवर कोणता झेंडा आहे?
→ तीन रंगांचा तिरंगा आहे.
३) लाटा कशा आहेत?
→ डोंगराएवढ्या मोठ्या आहेत.
४) आपली शक्ती कशी आहे?
→ वादळाला रोखील अशी प्रबळ आहे.
५) कशामुळे जोम येतो?
→ तिरंगा पाहून जोम येतो.
६) आपली मोलाची संपत्ती कोणती आहे?
→ देशाचे स्वातंत्र्य.
७) होडी चालवणाऱ्यांना काय सांगितले आहे?
→ जोसाने नाव चालवण्यास सांगितले आहे.
८) वादळ आले तर काय करावे?
→ धैर्याने सामना करावा.
९) “वल्हवा” या शब्दाचा अर्थ काय?
→ नाव चालवा.
१०) कवितेत कोणती भावना दिसते?
→ देशभक्ती व धैर्य.
११) होडीवर कोणाचे नेतृत्व आहे?
→ नाविकांचे.
१२) “जलावरी” या शब्दाचा अर्थ काय?
→ पाण्यावर.
5️⃣ दीर्घ उत्तरे / भावार्थ (१० प्रश्न)
१) कवितेत वर्णन केलेले दृश्य सांगा.
→ समुद्रावर एक होडी चालू आहे, तिच्यावर तीन रंगांचा झेंडा फडकत आहे. लाटा डोंगराएवढ्या आहेत, वादळ आहे तरीही नाविक जोसानं नाव चालवत आहेत.
२) कवितेतून कोणता संदेश मिळतो?
→ संकटे आली तरी धैर्याने त्यांचा सामना करावा, एकजूट ठेवावी आणि देशप्रेम जोपासावे.
३) कवितेत ‘दौलत’ शब्दाने काय अभिप्रेत आहे?
→ देशाचे स्वातंत्र्य ही आपली खरी संपत्ती आहे.
४) तिरंगा पाहून नाविकांना काय वाटते?
→ अंगात नवीन जोश आणि ऊर्जा निर्माण होते.
५) ‘रोखील वादळ’ या ओळीचा अर्थ सांगा.
→ वादळासमोर हार न मानता ते थोपवून धरू शकतो, अशी आपली ताकद आहे.
६) कवीने वल्हवा रं वल्हवा हा शब्द का वारंवार वापरला आहे?
→ नाविकांना उत्साह, प्रेरणा आणि आदेश देण्यासाठी.
७) कवितेत निसर्गाचे कोणते रूप दिसते?
→ समुद्राचे तुफानी आणि भव्य रूप.
८) कवितेतून एकतेचे महत्व कसे दिसते?
→ सर्व नाविक मिळून नाव चालवत आहेत, त्यामुळे वादळालाही तोंड देता येते.
९) कवितेतली भाषा कशी आहे?
→ साधी, उत्साहवर्धक आणि नादमय.
१०) कवितेचा भावार्थ लिहा.
→ ही कविता समुद्रावरच्या प्रवासाचे वर्णन करताना देशप्रेम, धैर्य आणि एकजूट यांचा संदेश देते. तिरंगा पाहून जोम येतो आणि संकटांवर मात करण्याची प्रेरणा मिळते.
Shivnitee 