• माझा महाराष्ट्र – माहिती जिल्ह्यांची –

“छत्रपती संभाजी नगर जिल्हा”

भाग 2 छत्रपती संभाजी नगर                                       दि. 02 मे, 2025             

=========================================================

संकलन आणि मांडणी :-        श्री.लक्ष्मण काटेकर, सोलापूर (महाराष्ट्र).

shivnitee@gmail.com  Contact @ 7588020886.

=========================================================

• माहिती जिल्ह्यांची –

“छत्रपती संभाजी नगर  जिल्हा”

छत्रपती संभाजी नगर  

छत्रपती संभाजी नगर  ( मराठी: छत्रपती संभाजी नगर , उर्दू: اورنگ‌آباد‎), महाराष्ट्र राज्यातील एक महत्त्वाचे, मध्यवर्ती, औद्यौगिक केंद्र व ऐतिहासिक पर्यटनकेंद्र आहे. ते मराठवाडाविभागाचे मुख्यालय आहे. छत्रपती संभाजी नगर  हे नाव औरंगजेब (इ.स. १६५९ – इ.स. १७०७) ह्या  मुघल सम्राटाच्या नावावरून त्याच्या मृत्यूनंतर ठेवले गेले असावे. जुने नाव खडकी होते . छत्रपती संभाजी नगर ला ५२ दरवाजांचे शहर म्हणून ओळखले जाते. आजही जुन्या छत्रपती संभाजी नगर  शहरात अशी अनेक महाद्वारे अर्थात दरवाजे आहेत. मुंबई उच्च न्यायालयाचे खंडपीठ औरंगाबादेत आहे. छत्रपती संभाजी नगर  हे जगातले एक सर्वाधिक वेगाने वाढणारे औद्यौगिकशहर आहे. हे मराठवाड्याच्या व त्यासोबतच महाराष्ट्र पर्यटनाच्या राजधानीचे शहर आहे.

इतिहास

छत्रपती संभाजी नगर  हे शहर ज्या परिसरात वसलेले आहे, त्याचा इतिहास सातवाहन या काळापर्यंत आढळून येतो. विक्रमादित्य राजाच्या काळातही या परिसराचा उल्लेख आहे. सातवाहनाच्या काळात खाम नदीकिनारी अनेक लहान मोठी खेडी होती. त्यापैकी एक असलेले खडकी हे आजचे छत्रपती संभाजी नगर  मानले जाते आहे. सातव्या शतकात या गावाच्या उत्तरेस बुद्धलेणी व विहार खोदण्यात आले. नंतरच्या शतकामध्ये या गावाचा राजतलक किंवा राजतडाग म्हणूनही उल्लेख आढळतो. चौदाव्या शतकापर्यंत या परिसरात देवगिरीच्या यादवांचे राज्य होते.

छत्रपती संभाजी नगर मध्ये भारतातील एकमेव पर्यटन जिल्हा असून तेथे दोन जागतिक वारसा स्मारके आहेत. शिवाय अशी आशा आहे की नजीकच्या भविष्यात आणखी दोन चांगल्या भर होतील. अजिंठा, एलोरा, दौलताबाद आणि बीबी का मकबरा या वारसा स्मारके वगळून हा जिल्हा ऐतिहासिकदृष्ट्या धार्मिक होता. म्हणूनच, भारताचे पर्यटन जिल्हा म्हणून हे नाव देण्यात आले आहे. आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील अनुभव लक्षात घेता पर्यटन आणि सांस्कृतिक क्षेत्रात केंद्रीय मंत्री यांनी या जिल्ह्यातील प्रचंड पर्यटन क्षमतेची प्रशंसा केली आहे. (मयामी यू.एस.ए. प्रेस मेळावा.).

परदेशी पर्यटक मोठ्या संख्येने “ताज” आधीचे संगमरवरी स्वप्न पाहतात, भगवान बुध्दांच्या जगाचा अनुभव घेतात आणि एलोरा-अजिंठा आणि एलोरा यांच्या रंगांच्या शिल्पकलांशी बोलतात. ते पाहत असतात. या प्रदेशाच्या गेलेल्या दिवसाच्या विराट लेणींच्या गटापेक्षा पितळखोरा येथे प्राचीन काळातील सर्वात प्राचीन काळातील रॉक-कट-टेम्पल्स येथे मोठ्या संख्येने गुंफा आहेत. जाजला टेकड्या आणि छत्रपती संभाजी नगर च्या भव्य कवचमधल्या घटोतकच्या येथे मूर्तिमंत सौंदर्याचा अभाव आहे. शहर स्वतः परिघवर या गुहेतील मंदिराव्यतिरिक्त जिल्ह्याला इतर ऐतिहासिक वस्तूंची सुशोभित करण्यासारखी आहेत, जसे की, प्रबलस्थानाचे प्राचीन शहर पैठण प्रसिद्ध आहे पैठणी साडी, घर आणि संत एकनाथ करीता आणि प्रसिध्द पेशवे काळातील लाकूड-काम, इलोपुर येथील घृष्णेश्वराचे निवास हे सध्या भारतातील १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे आणि भोसलेच्या “गढी”, छत्रपतींचे हिंदू, हिंदवी राज्याचे शिल्पकार, देवगिरी-दौलताबाद येथील अभेद्य किल्ला, खुलताबाद येथील सूफीचे आसन, औरंगजेबचे रोझा त्याच्या जवळच्या नातेवाईक आणि उपदेशक, त्याखेरीज मोठ्या प्रमाणावर ऐतिहासिक मनोरे आणि आश्रयस्थान, कबर आणि मकबरा, हमामस आणि उद्याने, मंदिरे आणि मोनस्टोअर आहेत. त्यापैकी मुख्यत: बीबी-का-मकबरा, रबिया-उद बौरीची उर्फ ​​दिलरेस-बानू-बेगम यांची कबर म्हणजेच मिनी ताज, सोनेरी-महल, हवेली पूर्वार्द्ध पंचायण, नवखंड महल, अहमदनगरचा निजामशहा मूर्तझा द्वितीय याचा मंत्री मलिक अंबर याने हे शहर वसवले त्यास मलिक अंबरने ह्या शहराचे नाव फतेहपूर ठेवले, औरंगजेबचा राजवाडा किले-आर्क आणि मुख्यतः औरंगजेब यांनी दख्खन मध्ये राहण्याच्या दरम्यान तटबंदीमध्ये ५२ दरवाजे व खिडक्या, पाणचक्की, जलमार्ग जो सूफी-संताने बांधला आहे ते जलशास्त्रातील चमत्कारिक पाय आहेत.

छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यातील जिल्हे शतकांपासून जीवनशैलीचे एक ठिकाण बनले आहेत कारण केंद्र सरकारच्या भारताच्या नकाशावर स्थित आहे. तेवढ्या शतकाच्या अखेरीस मुस्लिम शासनाच्या आगमन होईपर्यंत १५ शतकांपर्यंत पसरलेल्या याद्यांतील सेतावचन, वौस्तीक, चालुक्य, राष्ट्रकुट, यादव अशा अनेक वंशांचे उदय आणि पतन पाहिले आहेत. सध्याच्या दिवसापर्यंत जाटावा-काळानंतर जिल्ह्यात दीर्घ आणि अखंडित इतिहास आहे. प्राचीन काळातील सुरुवातीच्या काळात तो जमातींच्या संख्येने संचालित होता. सतीवाहन किंवा शालीवाहन (२३० बी.सी. ते २३० ए.डी.) या दीर्घकालीन नियमांत या आदिवासी युनिट्सची एकता होती. या क्षेत्राचा विस्मयकारक इतिहास “सातवाहन” ने सुरू होतो. त्यांचे राज्य शांततेत व समृद्धतेचे युग होते आणि म्हणूनच छत्रपती संभाजी नगर  जिल्हा नंतर सातवाहनची राजधानी असलेल्या सातवाहन केंद्रावर केंद्रीत होते, ते दख्खनच्या सामाजिक-सांस्कृतिक कार्याचा केंद्रबिंदू बनले. सातवाहन व्यापार आणि व्यापाराला प्रोत्साहन दिले आणि ग्रीको-रोमन बाजारपेठेचे एकात्मतेत रुपांतर केले तर पैठणी म्हणून पैठणी उच्च दर्जाची रेशीम साडी संबंधित आहे. कापड वस्त्रापेक्षा त्यांनी मसाल्याच्या किराण्यातील व्यापार इत्यादींचा समावेश केला आहे. त्यातून त्यांनी प्रचंड नफा कमावला जो त्यांच्या काळातील भौतिक अवशेषांवरून स्पष्ट दिसतो. हा दिवस संपूर्ण पश्चिम भारतात विखुरलेला होता ते नर्मदा ते कावेरी यांमधील क्षेत्रफळ असणाऱ्या देशाचे ते सरदार होते.
                         मध्ययुगाच्या वर्षांत या प्रदेशाचा विकास होणे सुरू झाले कारण सातवाहनाने लाँग-बॅकद्वारे सुरू केलेल्या आयर्न मार्गांवर हे स्थान होते.. राजधानी प्रास्तस्थान बंदर आणि बंदर एकीकडे आणि सरस्वती, पटलीपुत्र, अवंती, तक्षशिला इत्यादीसारख्या भू-उत्पादकांबरोबर वरील मार्गांनी जोडलेले होते. पूर्वीच्या शतकाच्या सुरूवातीच्या काळात व्यावसायिक क्षेत्र बौद्ध समाजाच्या हातात होते त्यामुळे मोठ्या संख्येने बौद्ध लेणी या व्यापार मार्गांनी खोदली गेली होती जसे प्राचीन “सार्थवाहा” पथ- पुढे जैन आणि ब्राम्हनीकल गुंफा देखील उत्खननात सापडले होते. बौद्ध गुंफा-एलोरा विश्वासांच्या गुंफा एक उत्तम उदाहरण आहे.

गुहा ही पावसाळ्यात (वर्षा – वसा) रोमिंग संन्यासींचे निवास स्थानच नाहीतर आपल्या विश्वासाचे कारण देखील प्रोत्साहीत करतात. ते व्यापार-वाणिज्य-कृषी औषध इत्यादी क्षेत्रातील तज्ञही आकर्षित करतात. त्यांनी सांस्कृतिक संश्लेषण आणि स्टेजच्या एकाग्रतेसाठी समर्पित असलेल्या शिक्षण केंद्र म्हणून देखील काम केले.ते 13 व्या शतकात ए.डी.च्या अखेरीपर्यंत कार्यरत होते.
आतापर्यंत या जिल्ह्याचा सर्वांगीण विकास झाला आहे. देवगिरी ही त्यांची राजधानी होती जेथे त्यांनी मोठ्या किल्ल्याची उभारणी केली जी देखील तरुण पिढीच्या पर्यटकांच्या नियतींपैकी एक आहे. तथापि, त्यांच्या पडणे अचानक आणि अनपेक्षित होते अल्लाउद्दीन खिलजीच्या आक्रमणाने दख्खनचे वास्तव बदलले. ताबडतोब हा जिल्हा सलग मुस्लिम शासनासमोर आला. त्यापैकी प्रमुख तुघलक, निजाम अहमदनगर, मुगल आणि हैदराबादचे निजाम होते. मोहम्मद तुघलकांनी आपली राजधानी दिल्लीहून दौलताबादकडे हलविण्याचा प्रयत्न केला – त्यासाठी त्यांनी दौलताबादच्या पायाभूत सुविधांची उभारणी करण्याचा प्रयत्न केला. तथापि, काही भौगोलिक रचनेच्या अंतर्गत त्यांनी आपले मन बदलले आणि दौलताबादचे भवितव्य कायमचे बंद केले.
मलिक-अंबरने खडकीचे रक्षण करण्याचा प्रयत्न केला होता, उदा. मुघल साम्राज्याविरूद्ध छत्रपती संभाजी नगर चे जुने वाडे होते परंतु त्यांचे उद्योग सिद्ध झाले नाही. १८ व्या शतकाच्या शेवटच्या टप्प्यात औरंगजेबने दिल्लीच्या वाटेवर या शहराचे विकास करण्याचा प्रयत्न केला. पहिल्या सुभेदारीच्या काळात कार्यरत असताना शहराचे नाव बदलून छत्रपती संभाजी नगर  करण्यात आले. (१६३६). सम्राटच्या शेवटच्या मुक्कामाच्या काळात त्याने शहरातील आणि आसपासच्या संरक्षण उपकरणाची सिद्धता केली. चिंकीलीझ खान यांच्या निधनानंतर निजाम या क्षेत्राचा पुढचा राजा झाला. त्याने या शहराची पहिली भांडवल बनविली. तथापि, काही दशकांनंतर ते छत्रपती संभाजी नगर हून हैदराबादमध्ये स्थलांतर केले.

                           वरील कथांमधून हे स्पष्ट आहे की या जिल्ह्यातील इतिहासाची संस्कृती व संस्कृतीचे रुपांतर करण्यात सर्वात महत्त्वाची भूमिका होती. हे गहन सामाजिक-राजकीय कामकाज, शिकविण्याचे संच, धार्मिक चळवळींचे केंद्रस्थान होते. इतिहासाच्या लांब आणि अटकावलेल्या काळात त्यांनी कला, वास्तुकला, शिल्पकला, पेंटिंग, पोषाख, दागिने, खाद्यपदार्थ आणि भाषा इत्यादिचे योगदान दिले आहे. पैठण, देवगिरी, छत्रपती संभाजी नगर , अजिंठा, एलोरा सारख्या केंद्रे मोठ्या संख्येने संत, कवी, पुरुष आणि साहित्य आणि संपूर्ण देशभरातील कारागीर. म्हणूनच, धर्मांबरोबर विविध जीवनशैलीचे एक सभास्थान राहिले. म्हणूनच जिल्ह्यात पर्यटकांनी आपल्या प्राचीन आणि मध्ययुगीन धर्मातील प्रेक्षकांना भेट दिली.

सतरावे शतक

काही इतिहासकारांच्या मते १६०४ मध्ये अहमदनगरचा निजामशहा मूर्तझा द्वितीय याचा मंत्री मलिक अंबर याने हे शहर वसवले असा दावा केला जातो. परंतु हे गाव अस्तित्त्वात होते फक्त त्याचे नामकरण केले गेले. मलिक अंबरने ह्या शहराचे नाव फतेहपूर ठेवले. १६३४ मध्ये औरंगजेब ह्या (खडकी / फतेहपूर) शहरात दख्खन विभागाचा सुभेदार म्हणून आला. १६४४ मध्ये तो आग्र्याला परत गेला. त्या नंतर १६८१ मध्ये औरंगजेब मुघल बादशाह असताना पुन्हा ह्या शहरात आला. १७०७ मध्ये त्याच्या मृत्यूपर्यंत औरंगजेब इथेच राहिला. छत्रपती संभाजी नगर  शहराजवळ असणार्‍या खुलताबाद या छोट्याश्या गावात औरंगजेबाची कबर आहे.

अठरावे शतक

इ. स. १७०७ नंतर छत्रपती संभाजी नगर चा ताबा पुढे हैदराबादच्या निझाम राजवटीचा भाग म्हणून राहिले.

एकोणिसावे शतक

इ.स. १८८९ मध्ये औरंगाबादेत पहिली कापूस प्रक्रिया गिरणी उभी राहिली, त्यात सातशे जणांना रोजगार मिळाला.

विसावे शतक

निझाम राज्यात हैदराबाद-गोदावरी व्हॅली रेल्वेची सुरवात झाल्यानंतर इ. स. १९०० च्या सुमारास शहर आणि परिसरात अनेक जिनींग कारखाने सुरु झाले. छत्रपती संभाजी नगर ला महाविद्यालय सुरू झाले आणि उच्चशिक्षणाची मुहुर्तमेढ रोवली गेली. शहरात पदवीशिक्षण घेतलेल्यांची संख्या वाढली. उद्योगव्यवसायाला प्रारंभ झाला. मात्र विसाव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत हैदराबाद संस्थांनातही देशाच्या अन्य भागाप्रमाणेच स्वातंत्र्यासाठी चळवळ सुरू झाली. हैदराबाद स्टेट कॉंग्रेसच्या नेतृत्वाखाली लढा उभारला गेला. छत्रपती संभाजी नगर  हे या लढ्याचे एक केंद्र बनले.

हैदराबाद संस्थानाच्या विलिनीकरणानंतर मराठवाड्यासह छत्रपती संभाजी नगर  शहर ही भाषिक आधारावर महाराष्ट्राशी जोडण्यात आले. संयुक्त महाराष्ट्राची स्थापना १ मे, १९६० ला झाली. त्या दिवशीपासून छत्रपती संभाजी नगर  महाराष्ट्राचा भाग बनले.

 

दरवाजे

भारतात इतर अनेक मध्ययुगीन शहरांपासून छत्रपती संभाजी नगर ला उभे राहिलेल्या गोष्टींपैकी 52 गोष्टी “गेट्स” आहेत, त्यापैकी प्रत्येक स्थानिक इतिहासाचा किंवा त्याच्याशी संबंध असलेल्या व्यक्ती होत्या. छत्रपती संभाजी नगर ला “गेट्स ऑफ सिटी” म्हणून ओळखले जाते.

52 पैकी केवळ 4 मुख्य आणि 9 इतर गेट टिकून आहेत, सर्वात प्रसिद्ध, सर्वात जुने आणि सर्वात मोठ्या निजाम पॅलेस ऑफ निजाम जवळ भडकल गेट आहे.

आशिया खंडातील 400 वर्षांत सर्वात जास्त वेगाने वाढलेले 52 दरवाजांचे शहर म्हणून छत्रपती संभाजी नगर ची ओळख आहे. यातच छत्रपती संभाजी नगर  हा पर्यटन जिल्हा म्हणून घोषित करण्यात आल्याने सर्व स्तरावर पायाभूत सुविधा मिळण्याचाही मार्ग मोकळा झाला आहे.

ऐतिहासिक, सांस्कृतिक वास्तुकलेचा, शिल्पकलेचा वारसा आणि विविध प्रकारच्या वन आणि वन्यजीवांचा सहवास लाभलेला, शैक्षणिक चळवळींनी गाजलेला जिल्हा म्हणजे छत्रपती संभाजी नगर  जिल्हा होय.

जागतिक पातळीवर प्रसिद्ध पावलेले आणि युनेस्कोच्या जागतिक हेरिटेज वास्तूमध्ये समाविष्ट असलेली अजिंठा लेणी, यादव आणि मुघलकालीन इतिहासात गाजलेला दौलताबाद किल्ला आणि बिबी का मकबरा म्हणजे छत्रपती संभाजी नगर चे भूषणच. छत्रपती संभाजी नगर  शहराच्या विकासाची मुर्हूतमेढ रोवणाऱ्या मलिक अंबरचा सोनेरी महल, पाण्याच्या नियोजनासाठी बांधलेल्या नहरी यांचा उत्तम नमुना असलेली पाणचक्की, शहराच्या डोंगरमाथ्यावरील बौद्ध लेण्या आणि निसर्गरम्य परिसरात वसलेले तसेच अनेक शैक्षणिक चळवळींनी गाजलेले डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ अशी स्थळे ही पर्यटकांसाठी अभुतपूर्व अनुभव देणारी आहेत.

खाम नदीच्या तीरावर वसलेल्या छत्रपती संभाजी नगर  शहराचे पूर्वी मलिक अंबरने फतेहपूर असे नामकरण केले होते. मुघल बादशहा औरंगजेबच्या नावावरुन शहराचे नाव छत्रपती संभाजी नगर  ठेवण्यात आले. पैठणी साडी आणि हिमरु शालींसाठी प्रसिद्ध असलेल्या छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यातील पर्यटनस्थळे पाहूया.

अजिंठा

छत्रपती संभाजी नगर  शहरापासून 110 कि.मी. अंतरावर असलेल्या फर्दापूर गावाजवळ सातमाळाच्या डोंगर रांगात कोरलेली अजिंठा लेणी अत्यंत देखणी आणि शिल्पकलेचा उत्कृष्ट नमुना असून पर्यटकांसाठी अविस्मरणीय अनुभव आहे.

प्राचीन भारतात धर्मशाळा, लेणी क्वचित मंदिरेसुद्धा मुख्यत्वे व्यापारी मार्गांवर विश्रांतीसाठी उभारण्यात येत असत. त्यांचा उद्देश वाटसरूंना सुरक्षित आश्रयस्थान मिळावे असा असे. त्यांना राजाश्रय, धर्माश्रय व लोकाश्रय असे. अजिंठा लेण्यांची निर्मितीही याच उद्देशातून सुरू झाली असावी. कालांतराने तिचे रूपांतर एका नितांत सुंदर अशा चित्रकला व शिल्पकला दालनात झाले. मात्र या लेण्यांची मूळ रचना एखाद्या धार्मिक शिक्षण संस्थेसारखी आहे. अजिंठा लेण्या भगवान गौतम बुद्धांच्या जन्मापासून मृत्यूपर्यंतच्या जीवनाची कथा दर्शवितात. तसेच संपूर्ण जगामध्ये कोणत्याही शिल्पामध्ये रंग भरलेले एकमेव उदाहरण म्हणजे अजिंठा लेणी आहे. येथे देश-विदेशातील पर्यटकांची रेलचेल असते.

अजिंठा व्ह्यू पाँईट येथे एमटीडीसीचे रिसॉर्ट आहे. लेणी पाहण्यासाठी संपूर्ण दिवस लागत असल्यामुळे पर्यटकांनी सकाळच्या वेळी पाहण्यास सुरुवात करणे योग्य. अजिंठा येथे जाण्यासाठी बस, मोटारगाडीने जाण्याची सुविधा आहे

वेरुळ

छत्रपती संभाजी नगर  या जिल्ह्याच्या ठिकाणापासून 23 किलोमीटर अंतरावर वायव्य दिशेला, सह्याद्रीच्या रांगेतील सातमाळ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पर्वतरांगेत, दोन किलोमीटर परिसरात वेरूळ लेण्यांचा समूह विखुरलेला आहे. हैदराबादच्या निजाम राजवटीनंतर या इंदूरच्या होळकरांनी या लेण्यांची काळजी घेतली होती. मात्र इ.स. 1951 साली भारत सरकारने वेरूळ लेणी हे राष्ट्रीय स्मारक असलेल्या वेरुळ लेण्यामध्ये हिंदू, जैन आणि बुद्ध अशा तिन्ही धर्माचे शिल्प कोरलेले आहे. अशी ही लेणी देशतील एकमेव लेणी आहे

पितळखोरा

छत्रपती संभाजी नगर -चाळीसगाव रस्त्यावर कन्नड गावाजवळ एका दरीत हा 13 लेण्यांचा समूह आहे. भारतामधील या सर्वात जुन्या लेण्या आहेत. इसवीसन पूर्व दुसऱ्या शतकातील या बौद्ध लेण्यात सुंदर शिल्पे व रंगीत भित्तिचित्रे आहेत. लेण्यांच्या पायथ्याशी भारतीय गणितज्ज्ञ भास्कराचार्यांचे पाटण आहे. तेथील शिवमंदिरात प्रेक्षणीय कलाकुसर आहे. कन्नड येथील मारुती मंदिरात राहूचे मस्तक आकाशात ठोकरणाऱ्या विष्णू भगवंतांची मूर्ती आहे

गौताळा अभयारण्य

हे अभयारण्य मराठवाड्यातील सर्वात मोठे अभयारण्य होय. छत्रपती संभाजी नगर  शहरापासून 75 कि.मी.अंतरावर, कन्नडपासून 5 कि.मी. अंतरावर तर चाळीसगावपासून 20 कि.मी.अंतरावर आहे. छत्रपती संभाजी नगर  आणि धुळे यांना जोडणारा राज्य महामार्ग क्र.211 या अभयारण्यातूनच जातो.

कन्नडजवळच्या प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर अनेक प्रकारची झाडे, फुलझाडे दिसतात. पुढे गेल्यानंतर चंदनाच्या वनामधून वाहणारा एक नाला दिसतो त्याला चंदन नाला म्हणतात. याच्या काठाला मोर, पोपट असे रंगीबेरंगी पक्षी दिसतात. त्याचप्रमाणे सातभाई, सुगरण, दयाळ, बुलबुल, कोतवाल आणि चंडोल पक्षी दिसतात. पुढे एक मारुतीचे मंदिर आहे. या मंदिरासमोर गौताळा तलाव आहे. या तलावाचा सारा परिसर गवताळ आहे. याठिकाणी पूर्वी गवळी लोक रहायचे. त्यांच्या गायी या परिसरात चरायच्या. त्यावरून या तलावाला गौताळा हे नाव पडले आणि हेच नाव पुढे अभयारण्यालाही देण्यात आले.

गौताळा तळ्याभोवती बांबू, पळस, रानपिंपळ, रानशेवगा, कडूलिंब, चिंच या प्रकारचे वृक्ष आहेत. तळ्यात पाणडुब्या, पाणकोंबडी आणि इतर पक्षी दिसतात. तळ्याशेजारी एक निरीक्षण मनोरा आहे. या मनोऱ्यावरून गौताळा परिसरातील निसर्ग न्याहाळता येतो.

गौताळा तलावाच्या डाव्या बाजूला सातमाळ्याचा डोंगर दिसतो. या डोंगरातून नागद नदी उगम पावते. ती उजवीकडच्या भेळदरीत उतरते. तेथे नदीवर नागद तलाव बांधलेला आहे. सातमाळ्याच्या पलीकडे मांजरमाळ डोंगर दिसतो. जंगलातले सर्व पाणवठे उन्हाळ्यात आटतात पण नागद तलाव, गराडा आणि निर्भोर या पाणवठ्यातील पाणी टिकून राहते. वन्यजीव उन्हाळ्यात याठिकाणी तहान भागविण्यासाठी येतात.

कसे जाल- अभयारण्यात वाहनाने किंवा पायी फिरता येते. येथे जाण्यासाठी बस, मोटारगाडीने जाण्याची सुविधा आहे.

घृष्णेश्वर मंदिर

१२ ज्योतिर्लिंगापैकी एक असलेले हे प्राचीन शंकराचे मंदिर प्रसिद्ध आहे. छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यातील दौलताबादपासून सुमारे ११ कि. मी. अंतरावर आणि वेरूळ लेण्यांजवळ हे मंदिर आहे. शिवपुराण, स्कंदपुराण, रामायण, महाभारत या ग्रंथात याठिकाणाचे उल्लेख मिळतात.

दौलताबाद

छत्रपती संभाजी नगर पासून 15 कि.मी अंतरावर व वेरुळजवळच असलेला दौलताबाद किल्ला. पूर्वी देवगिरी किल्ला म्हणून ही ओळखला जात होता. यादव मुहम्मद तुघलकसारख्या इतिहासाची साक्ष घेऊन शत्रूच्या पकडीत कधीही न आलेला किल्ला आजही ताठ मानेने उभा आहे. हा किल्ला जगभरातील गडप्रेमींना आजही आकर्षित करीत आहे. त्याचबरोबर किल्ल्यामध्ये बांधलेले चांदमिनार हे अत्यंत देखणे आहे. जे त्या काळातील वास्तुकलेचा उत्कृष्ट नमुना आहे.

म्हैसमाळ

वेरुळ-खुलताबाद येथून जवळच डोंगरमाथ्यावर वसलेले म्हैसमाळ हे थंड हवेचे ठिकाण, हिल स्टेशन म्हणून पर्यटकांना आकर्षित करते. पावसाळ्यात तर येथे निसर्गाचे रुपडे अनुभवण्यासाठी पर्यटकांची रेलचेल असते.

बीबी का मकबरा

हा मोगल सम्राट औरंगजेबचा मुलगा आजम शहा याने आपल्या आईच्या स्मरणार्थ बांधलेला मकबरा आहे. छत्रपती संभाजी नगर  येथे बांधलेल्या एका भव्य महालात औरंगजेबाची पत्नी राबिया दुर्रानी हिची कबर आहे. छत्रपती संभाजी नगर  बसस्थानकापासून अंदाजे दोन किमी अंतरावर हे ठिकाण आहे. 

छत्रपती शिवाजी महाराज म्युझिअम

छत्रपती संभाजी नगर  महानगरपालिकेने स्थापन केलेल्या या संग्रहालयात छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्याशी निगडीत वस्तु, शस्त्रे, 500 वर्षांपूर्वीचे शुद्ध सामग्री, पैठणी साडी, औरंगजेबाचे हस्तलिखित कुराण प्रेक्षकांसाठी उपलब्ध आहे.

सिद्धार्थ उद्यान आणि प्राणी संग्रहालय

शहराच्या मध्यवर्ती भागात असलेले सिद्धार्थ उद्यान कुटुंबासाठी विसाव्याचे स्थान बनले आहे. येथे मत्स्यालय, विविध प्रकारचे प्राणी, लहान मुलांसाठी ट्रॉयट्रेन, विविध प्रकारच्या खेळणी उपलब्ध आहे.

सोनेरी महल

विद्यापीठ परिसरातील सोनेरी महल ऐतिहासिक राजवाडा आहे. सध्या या महलाचा उपयोग ग्रंथालय व ऐतिहासिक वस्तुंच्या संग्रहालयाच्या रुपात जतन करण्यात आले. तेथे काही वर्षांपासून वेरुळ-छत्रपती संभाजी नगर  महोत्सव आयोजित केला जातो.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठाचे इतिहास संग्रहालय

या संग्रहालयात मराठा, राजपूत, मुघलकालीन ऐतिहासिक वस्तु, छायाचित्रे, वस्त्रप्रावरणे अत्यंत प्रेक्षणीय आहेत.

     छत्रपती संभाजी नगर  जिल्हा महाराष्ट्र राज्यातील मराठवाडा विभागातील महत्त्वाचा जिल्हा आहे. छत्रपती संभाजी नगर  शहरात मुंबई उच्च न्यायालयाचे खंडपीठ आहे तर जगप्रसिद्ध अजंठा-वेरूळ लेणी, बीबी का मकबरा( पानचक्की),(थत्तहोद) दौलताबाद जिल्ह्यातील देवगिरी किल्ला याच जिल्ह्यात आहेत. छत्रपती संभाजी नगर  जिल्हा हा भारतातील एकमेव जिल्हा आहे ज्यात २ जगप्रसिद्ध हेरिटेज वास्तू (अजिंठा लेणी व वेरूळ लेण्या) आहेत.^{[ संदर्भ हवा ]} जिल्ह्यातील पैठण हे ऐतिहासीक शहर पैठणी साड्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. हिमरू शाल ही प्रसिध्द आहे . मुहम्मद तुघलकाने छत्रपती संभाजी नगर  येथील दौलताबादेत आपली राजधानी वसवली होती (या मुळे छत्रपती संभाजी नगर  हे एकेकाळी भारताची राजधानी होती असे म्हणण्यास हरकत नाही) आणि औरंगजेबाचे वास्तव्य तिथे अधिक काळ होते.^[१].

बीबीका मकबरा

जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ १०१०० चौ.कि.मी असून लोकसंख्या २८,९७,०१३ (२००१ जनगणना) इतकी आहे. जिल्ह्यातील प्रमुख पीके- कापूस, बाजरी, मका, तूर, मूग, ज्वारी, गहू जिल्ह्यातील प्रमुख नद्या- गोदावरी, तापी, पूर्णा

छत्रपती संभाजी नगर (संभाजीनगर ) छत्रपती संभाजी नगर  जिल्हा
महाराष्ट्र राज्याचा जिल्हा
महाराष्ट्रच्या नकाशावरील स्थान
देश	भारत
राज्य	महाराष्ट्र
विभागाचे नाव	छत्रपती संभाजी नगर  विभाग
मुख्यालय	छत्रपती संभाजी नगर
तालुके	१ खुलताबाद २ छत्रपती संभाजी नगर  ३ सोयगांव ४ सिल्लोड ५ गंगापुर ६ कन्नड़ ७ फुलंब्री ८ पैठण ९ वैजापूर
क्षेत्रफळ	१०,११० चौरस किमी (३,९०० चौ. मैल)
लोकसंख्या	२८,९७,०१३ (२००१)
लोकसंख्या घनता	२८६ प्रति चौरस किमी (७४० /चौ. मैल)
शहरी लोकसंख्या	१०,८७,१५०
साक्षरता दर	६१.१५
प्रमुख शहरे	पैठण, सिल्लोड, वेरूळ, अजिंठा-वेरूळची लेणी
जिल्हाधिकारी	निधी पांडे (२०१६)
लोकसभा मतदारसंघ	छत्रपती संभाजी नगर  (लोकसभा मतदारसंघ), जालना (लोकसभा मतदारसंघ)
विधानसभा मतदारसंघ	१ पैठण २.फुलंब्री ३.सिल्लोड ४ छत्रपती संभाजी नगर  पश्चिम ५ छत्रपती संभाजी नगर  पूर्व ६ छत्रपती संभाजी नगर  मध्य ७ कन्नड ८ गंगापूर ९ वैजापूर

राष्ट्रकूट राजघराणे

राष्ट्रकूट साम्राज्य ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ
इ.स. ७५३ – इ.स. ९८२
राजधानी		मान्यखेट
शासनप्रकार		राजतंत्र
अधिकृत भाषा		संस्कॄत, कन्नड
इतर भाषा		महाराष्ट्री प्राकृत
क्षेत्रफळ		१७ लक्ष चौरस किमी

राष्ट्रकूट राजे (७५३-९८२)
दंतिदुर्ग	(७३५-७५६)
कृष्ण राष्ट्रकूट पहिला	(७५६-७७४)
गोविंद राष्ट्रकूट दुसरा	(७७४-७८०)
ध्रुव धरावर्ष	(७८०-७९३)
गोविंद राष्ट्रकूट तिसरा	(७९३-८१४)
अमोघवर्ष	(८१४-८७८)
कृष्ण राष्ट्रकूट तिसरा	(८७८-९१४)
इंद्र राष्ट्रकूट तिसरा	(९१४-९२९)
अमोघवर्ष दुसरा	(९२९-९३०)
गोविंद राष्ट्रकूट चौथा	(९३०-९३६)
अमोघवर्ष तिसरा	(९३६-९३९)
कृष्ण राष्ट्रकूट तिसरा	(९३९-९६७)
खोट्टिग अमोघवर्ष	(९६७-९७२)
कर्क राष्ट्रकूट दुसरा	(९७२-९७३)
इंद्र राष्ट्रकूट चौथा	(९७३-९८२)
तैलप दुसरा (पश्चिम चालुक्य)	(९७३-९९७)

                   राष्ट्रकूट हे इ.स. ७५३ – इ.स. ९८२ या कालखंडादरम्यान भारतीय उपखंडाच्या दक्षिण, मध्य व काही अंशी उत्तरेकडील भूभागावर पसरलेल्या साम्राज्यावर राज्य करणारे राजघराणे होते. या कालखंडात राष्ट्रकूटांनी आंतरसंबंधित, परंतु स्वतंत्र असणाऱ्या विविध कुळशाखांमधून राज्य केले.

                               राष्ट्रकूट राजा अमोघवर्षाच्या काळात जैन धर्माचा प्रसार झाला. अजिंठा वेरूळ येथील लेणी राष्ट्रकूटांच्या काळात कोरण्यात आली

                      भारतातील सर्वात मोठ्या साम्राज्यांची यादी यात १० लाख चौरस किलोमीटरपेक्षा जास्त क्षेत्रफळावर राज्य करणाऱ्या ऐतिहासिक साम्राज्यांची यादी आहे. सम्राट अशोकांचे मौर्य साम्राज्य हे भारतातील आजपर्यंतचे सर्वात मोठे आणि सर्वात शक्तिशाली साम्राज्य होते.

साम्राज्य	साम्राज्यांचे क्षेत्रफळ (चौरस कि.मी.मध्ये)	भारतीय  गणराज्याच्या क्षेत्रफळाशी  तुलना	साम्राज्यांचा शासनकाळ	अधिक साम्राज्य क्षेत्र वाढवणारे शासक	राजधानी	अनुमान करणारा
मौर्य साम्राज्य	५०,००,०००	१५२%	इ.स.पू. २५०	सम्राट अशोक (चक्रवर्ती, सम्राट)	पाटलीपुत्र	Peter Turchin et al.[१]
मुघल साम्राज्य	४०,००,०००	१२२%	इ.स. १६९०	औरंगजेब (सम्राट)	शाहजहानाबाद (दिल्ली)	Peter Turchin et al.[१]
चोळ साम्राज्य	३६,००,०००	११०%	इ.स. १०३०	पहिला राजेंद्र चोळ (सम्राट)	गंगैकोंड चोलपुरम्
गुप्त साम्राज्य	३५,००,०००	१०६%	इ.स.पू. ४००	चंद्रगुप्त विक्रमादित्य (सम्राट)	पाटलीपुत्र	Peter Turchin et al.[१]
भारतीय गणराज्य (तुलनेसाठी)	३२,८७,२६३	—	—	—	—	भारत सरकार[२]
दिल्ली सल्तनत (तुघलक)	३२,००,०००	९७%	इ.स. १३१२	मुहम्मद बिन तुघलक (सुलतान)	दिल्ली	Peter Turchin et al.[१]
मराठा साम्राज्य	२५,००,०००	७६%	इ.स. १७६०	श्री शिवाजीराजे भोसले (छत्रपती)	सातारा, पुणे	Peter Turchin et al.[१]
कुषाण साम्राज्य	२०,००,०००	६१%	इ.स.पू. २००	कनिष्क (सम्राट)	कापिसी  पुरुषपूर  तक्षशिला  मथुरा	Peter Turchin et al.[१]
गुर्जर प्रतिहार साम्राज्य	१८,००,०००	५५%	इ.स. ८६०	भोज 1 (महाराजा)	कनोज	[३]
राष्ट्रकूट साम्राज्य	१७,००,०००	५२%	इ.स. ८०५	गोविन्द ३ (सम्राट)	मान्यखेट	[४]
नंद साम्राज्य	१५,००,०००	४६%	इ.स.पू. ३५०	धनानंद (सम्राट)	पाटलीपुत्र	[५]
इंडो-सिथियन्स साम्राज्य	१५,००,०००	४६%	इ.स.पू. १००	माउस (राजा)	सिगल  तक्षशिला  मथुरा	[६]
शुंग साम्राज्य	१२,००,०००	३७%	इ.स.पू. १५०	पुष्यमित्र शुंग (सम्राट)	पाटलीपुत्र	[७]
चालुक्य साम्राज्य	११,००,०००	३३%	इ.स. ६३६	दुसरा पुलकेशी (महाराजा)	बदामी, कर्नाटक	[८]
हर्ष साम्राज्य	१०,००,०००	३०%	इ.स. ६४८	हर्षवर्धन (सम्राट)	कनोज	Peter Turchin et al.[१]

 

 

चक्रवर्ती सम्राट अशोक (जन्म: इ.स.पू. ३०४ – मृत्यू इ.स.पू. २३२) हे मौर्य घराण्यातील महान व प्रसिद्ध सम्राट होते. त्यांनी अखंड भारतावर इ.स.पू. २७२ – इ.स.पू. २३२ दरम्यान राज्य केले. आपल्या सुमारे ४० वर्षांच्या विस्तृत राज्यकाळात त्यांनी पश्चिमेकडे अफगाणिस्तान व थोडा इराण, पूर्वेकडे आसाम तर दक्षिणेकडे म्हैसूरपर्यंत आपल्या राज्याचा विस्तार केला. चक्रवर्ती सम्राट अशोक हे जगातील सर्वात महान आणि शक्तिशाली सम्राटांमध्ये अगदी शिर्ष स्थानावर आहेत. सम्राट अशोकांना भारताच्या इतिहासात ही सर्वात महान सम्राट म्हणून स्थान दिले आहे. प्राचीन भारताच्या परंपरेत चक्रवर्ती सम्राटांची पदवी ज्यांनी जनमानसावर तसेच भारताच्या मोठ्या भूभागावर राज्य केले अशाच महान सम्राटांना दिली जाते. सम्राट अशोकांना ‘चक्रवर्ती सम्राट’ असे म्हणतात, चक्रवर्ती सम्राट म्हणजे ‘सम्राटांचा सम्राट’. जगाच्या इतिहासात असे अनेक सम्राट होउन गेले ज्यांचे उल्लेख प्राचीन ग्रंथांमध्ये आहेत परंतु त्यांच्या अस्तित्वाबाबतची साशंकता आहे. असे मानतात की प्राचीन चक्रवर्ती सम्राटांच्या पंक्तीतील सम्राट अशोक हेच असे पहिले आणि शेवटचे महान चक्रवर्ती सम्राट झाले त्यानंतर कोणीही त्या तोडीचा राज्यकर्ता भारतात झाला नाही. सम्राट अशोकांनी अखंड भारताच्या बहुतांशी भागावर राज्य केले. आजचा पाकिस्तान, अफगाणिस्तानपूर्वेकडे बांग्लादेश ते दक्षिणेकडे केरळ पर्यंत तसेच नेपाळ, भूतान इराण, ताजिकिस्तान आणि तुर्कमेनिस्तान या देशांमध्ये अशोकांच्या साम्राज्याच्या सीमा होत्या. अत्यंत शूर असे सम्राट अशोक आपल्या आयुष्यात एक ही युद्ध हरले नाहीत. कलिंगाच्या युद्धातील महासंहारानंतर कलिंग काबीज झाला, जे कोणत्याही मौर्य राज्यकर्त्यास पूर्वी जमले नव्हते. त्यांच्या राज्याचे केंद्रस्थान ज्याला बिहार म्हणतात तो मगध होता, व आज पटणा म्हणून ओळखली जाणारी पाटलीपुत्र ही त्यांची राजधानी होती. काही इतिहासकारांच्या मते यात साशंकता आहे. कलिंगाच्या युद्धात झालेल्या मनुष्यहानी पाहून त्यांनी प्रचलित वैदिक परंपरा झुगारून हिंसेचा त्याग केला आणि मानवतावादी बौद्ध धर्माचा स्वीकार केला व नंतरच्या आयुष्यात त्यांनी स्वतःला बौद्ध धर्माच्या प्रसारास समर्पित केले. सम्राट अशोकांनी बौद्ध धर्म संपूर्ण आशिया खंडात तसेच इतर प्रत्येक खंडात पसरवला होता. अशोकांच्या संदर्भातील अनेक शिलालेख भारताच्या काना कोपऱ्यात सापडतात त्यामुळे अशोकांबाबतची उपलब्ध ऐतिहासिक माहिती भारताच्या प्राचीन काळातल्या कोणत्याही ऐतिहासिक व्यक्तीपेक्षा अधिक आहे. सम्राट अशोक सत्य, अहिंसा, प्रेम, सहिष्णूता आणि शाकाहारी जीवनप्रणीली यांचे थोर पुरस्कर्ते होते म्हणूनच एक अतिशय परोपकारी प्रशासक अशीच इतिहासात त्यांची ओळख झाली आहे.

माधव कोंडविलकर आपले पुस्तक ‘देवांचा प्रिय राजा प्रियदर्शी सम्राट अशोक’ मध्ये म्हणतात की, ‘‘काही बाबतीत चक्रवर्ती सम्राट अशोकांची तुलना, अलेक्झांडर द ग्रेट, ऑगस्टस सीझर, चेंगीजखान, तैमूर, रशियाचा पहिला पीटर किंवा पहिला नेपोलियन यांच्याशी केली जाऊ शकते; पण अलेक्झांडरसारखा सम्राट् अशोक अति-महत्त्वाकांक्षी नव्हता. ऑगस्टस सीझरसारखा तो एक आदर्श शासनकर्ता होता; पण आपण हुकूमशहा म्हणून ओळखलं जावं असं जे सीझरला वाटायचं तसं अशोकाला कधीच वाटलं नाही. आपली तशी ओळख व्हावी अशी त्याची कधीच इच्छा नव्हती. अशोक एक सामर्थ्यवान सेनापती होता; पण आपल्या पराक्रमाबद्दल, विजयाबद्दल पहिला नेपोलियन जसा सदैव असंतुष्ट असायचा तसं अशोकाचा बाबतीत नव्हतं. प्रजाजनांनी आपल्यावर प्रेम करावं, असं त्याला मनापासून वाटत असे. चेंगीसखान, तैमूर आणि रशियाच्या पहिल्या पीटरने त्यांच्या प्रजेवर जशी दहशत बसवली होती, तशी दहशत सम्राट अशोकने कधीच बसवली नाही. मनाचा मोठेपणा किंवा उमदेपणा, मनातला शुद्ध भाव, स्वभावातला प्रामाणिकपणा, स्वत:च्या प्रतिष्ठेबद्दल.

बालपण व सुरुवातीची कारकीर्द

अशोक हा बिंदुसार या मौर्य सम्राटाचा पुत्र होता. बिंदुसार यांना अनेक पत्‍नी होत्या, त्यातील धर्मा ही अशोकची आई होती. अशोक हा बिंदुसाराच्या अनेक पुत्रांमध्ये शेवटून दुसरा होता. त्यामुळे अशोक मौर्य सम्राट बनेल अशी कोणाची अपेक्षा नव्हती. परंतु अशोकची सेनानी बनण्याची क्षमता वादातीत होती. त्यामुळे साहजिकच इतर भावांचा त्यावरील दुःस्वास वाढला होता. चंद्रगुप्त मौर्याने जेव्हा जैन धर्म स्वीकारून राज्य सुखाचा त्याग केला, त्यावेळेस त्याने तलवार फेकून दिली. ही तलवार शोधून अशोकाने आपल्याजवळच ठेवली. अशोक लहानपणी अतिशय तापट व खोडकर होता. तसेच चांगला शिकारीही होता. त्याला तत्कालीन राजपुत्रांना मिळणारे सर्व शिक्षण मिळाले होते. त्याच्यातील सेनानीचे गुण ओळखून बिंदुसाराने तरुणपणी त्याला अवंतीचा उठाव मोडण्यास पाठवले होते, हे काम त्याने सहज पार पाडले.अशोकाच्या आई चे नाव काही ठिकाणी चंपा असे आले आहे आणि ती ब्रह्मनाची मुलगी होती असा उल्लेख काही लेखक करतात.

राज्यारोहण

सम्राट अशोकच्या काळातील मौर्य साम्राज्याचा विस्तार

अशोक जसजसा सेनानी म्हणून परिपक्व होत गेला तसतसे त्याच्या भावांचा त्यावरील दुस्वासही वाढत गेला. अशोकने मौर्य सैन्याच्या अनेक तुकड्यांचे यशस्वीपणे नेतृत्व केले होते तसेच त्याच्या एका मागोमागच्या मोहिमांमुळे त्याची राज्यभर कीर्ती दुमदुमत लागली. त्यामुळे त्याच्या भावांना असे वाटले की बिंदुसार अशोकला सम्राट बनण्यास प्राधान्य देतील. बिंदुसारचा ज्येष्ठ पुत्र सुसीम हा अशोकचा दुस्वास करण्यात आघाडीवर होता. सुसीमने अशोकला व्यस्त ठेवण्यासाठी जेथे सुसीम अधिकारी असताना अनेक उठाव झाले होते तेथे, तक्षशिला येथील मोहिमेवर पाठवण्यास सांगितले. अशोक येण्याच्या बातमीने उठाव शमला व अशोकची कीर्ती अजून वाढत गेली. (त्या भागात पुन्हा उठाव झाला परंतु तो क्रूरतेने चिरडला गेला.)

अशोकच्या यशाने त्याच्या भावांचा दुस्वास अजून वाढला, घरातील वाढत्या अशांततेमुळे व सुसीमने बिंदुसारला अशोकाविरुद्ध भडकावले, या वादातून तात्पुरता मार्ग म्हणून बिंदुसारने अशोकला काही काळ अज्ञातवासात जाण्याचा सल्ला दिला, तो त्याने पाळला. या काळात अशोकने कलिंगमध्ये जाउन वास्तव्य केले. या काळात त्याची कौरवाकी या कोळी मुलीशी ओळख झाली. ती नंतर अशोकची दुसरी अथवा तिसरी पत्‍नी बनली. अशोकच्या काही कोरीवकामांवर तिचे उल्लेख आहेत.

मध्यंतरीच्या काळात उज्जैन मध्ये हिंसक उठाव झाला, बिंदुसारने अशोकला अज्ञातवासातून बाहेर येऊन हा उठाव शमवण्यास सांगितले. अशोक उज्जैनला गेला व एका लढाईत घायाळ झाला. त्या काळात असे मानतात की सुसीमद्वारे अशोकवर अनेक हिंसक हल्ले झाले, जे परतावून लावण्यात आले. अशोकची शुश्रूषा करण्यासाठी बौद्धधर्मी परिचारकांची नेमणूक करण्यात आली होती. यातील एक परिचारिका देवी हिच्याशी अशोकचा विवाह झाला. देवी ही विदिशा येथील एका व्यापा‍र्‍याची मुलगी होती. ती बौद्धधर्मी असल्याने बिंदुसाराला हा विवाह पसंत पडला नाही. त्याने अशोकला पाटलीपुत्रमध्ये रहाण्यास मनाई केली व अशोकला उज्जैन येथील प्रमुख करून टाकले.

पुढील काही वर्षे अशोकची शांततामय गेली. बिंदुसारचे इसवी सनपूर्व २७३ मध्ये निधन झाले व सुसीम अशोकचा काटा काढण्यास अजून सक्रिय झाला. या प्रयत्‍नांत देवीवर प्राणघातक हल्ला करण्यात आला, त्यात अशोकची आई मारली गेली. या घटनेने संतप्त झालेल्या अशोकाने पाटलीपुत्रवर आक्रमण केले व लवकरच पाटलीपुत्रचा पाडाव केला. आपल्या सर्व बंधूंची हत्या केली. यानंतर अशोकाची महत्त्वाकांक्षा वाढीस लागली. मगध साम्राज्याचा सम्राट बनून त्याने अनेक प्रांत एकामागोमाग पार करण्याचा सपाटा लावला. या काळात अशोकला चंड-अशोक म्हणू लागले व एक क्रूरकर्मा अशी त्याची ओळख तयार होऊ लागली.

राज्यरोहण झाल्यानंतर आठ वर्षांच्या काळात अशोकने अनेक प्रदेश मगध साम्राज्याला जोडले व मौर्य साम्राज्याचा विस्तार पूर्वेस ब्रम्हदेशाच्या सीमेपर्यंत तर पश्चिमेकडे बलुचिस्तान-इराणच्या सीमेपर्यंत, उत्तरेस अफगाणिस्तान व दक्षिणेस केरळ पर्यंत वाढवला. जवळपास सर्व भारत त्याने एका साम्राज्याच्या छायेत आणला व आपली एकछत्री सत्ता लागू केली.

कलिंगचे युद्ध

कलिंगचे युद्ध हे भारताच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा अध्याय आहे. अशोक वर नमूद केल्याप्रमाणे युद्धखोर झाला होता. सर्वत्र त्याची ओळख चंड अशोक म्हणून होऊ लागली होती. भारताचा बहुतांशी भाग मौर्य अधिपत्याखाली आला तरी अजूनही कलिंग हे स्वतंत्र राज्यच होते. प्राचीन कलिंग ह्या देशात हे आजच्या आधुनिक भारतातील ओडिशा तसेच छत्तीसगड व झारखंड मधील काही भाग येतात.

कलिंग युद्धाची कारणे अजून स्पष्ट होत नाहीत. सामाजिक तसेच आर्थिक कारणे ही मुख्य मानली जातात. त्यातील एक प्रमुख कारण म्हणजे कलिंग हे प्रबळ राज्य होते. मौर्यांच्या पूर्वीच्या मोहिमांना फारसे यश लाभले नव्हते. तसेच बाह्य जगाशी व्यवसायवृद्धीसाठी अशोकाला समुद्र किनार्‍यावर सत्ता हवी होती, ती कलिंगाकडे होती. तिसरे कारण अजूनही स्पष्ट नाही ते म्हणजे कलिंग हा खनिज समृद्ध देश होता. त्यावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी अशोकाने युद्ध केले असावे. कारणे असली तरी युद्ध होण्यासाठी सबळ कारणाची गरज होती. युद्ध साधारणपणे इस पूर्व २६५ सुमारास सुरू झाले. सुशीमच्या एक भावाने कलिंगच्या राजाची मदत घेतली होती. अशोकने हे कारण मानले व कलिंगच्या राजाला शरण येण्यास सांगितले.

सुरुवातीच्या लढायांमध्ये कलिंगाच्या सेनापतींनी चांगलीच झुंज दिली व अशोकाच्या सैन्याला मात दिली. या पराभवाने अजून अशोकाने चवताळून जाउन अजून मोठ्या सैन्यासह कलिंगावर आक्रमण केले. कलिंगाच्या सैन्याने मोठ्या धैर्याने युद्ध लढले परंतु अशोकाच्या सैन्य ताकद व सैनिकी डावपेचापुढे काही चालले नाही. अशोकाने पुढे सैन्याला संपूर्ण कलिंगमध्ये दहशत माजवली. मोठ्या प्रमाणावर लोकांचे शिरकाण करण्यात आले. या युद्धाच्या शिलालेखावरील नोंदींनुसार साधारणपणे १ लाखाहून अधिक सैनिक व नागरिक मारले गेले होते. मोठ्या प्रमाणावर नागरिकांना हद्दपार करण्यात आले.

 

 

 

 

 

 

बौद्ध धर्माचा स्वीकार व प्रसार

अशोकाच्या चार मुखी सिहाचे थायलंड येथे आढळलेले शिल्प

अशोकाने कलिंगचे युद्ध पार पडल्यानंतर जिकलेल्या रणांगणाची व शहरांची पहाणी करायची ठरवली, व त्यावेळेस त्याने फक्त सर्वत्र पडलेले प्रेतांचे ढीग, सडण्याचा दुर्गंध, जळलेली शेती, घरे व मालमत्ता पाहिली. ते पाहून अशोकाचे मन उदास झाले व यासाठीच का मी हे युद्ध जिंकले, व हा विजय नाही तर पराजय आहे, असे म्हणून स्वतःला त्या प्रचंड विनाशाचे कारण मानले. हा पराक्रम आहे की दंगल, व बायका मुले व इतर अबलांचा हत्या कशासाठी व यात कसला प्रराक्रम असे स्वतःलाच प्रश्न विचारले. एका राज्याची श्रीमंती वाढवण्यासाठी दुसर्‍या राज्याचे अस्तित्वच हिरावून घ्यायचे? ह्या विनाशकारी युद्धानंतर शांती, अहिंसा, प्रेम, दया ही मूलभूत तत्त्वे असलेला बौद्ध धर्मीयांचा मार्ग अशोकाने अवलंबायचे ठरवले. त्याने स्वतः बौद्ध धर्माचा प्रसारक म्हणूनही काम करायचे ठरवले. यानंतर अशोकाने केलेले कार्य त्याला इतर कोणत्याही महान सम्राटांपेक्षा वेगळे ठरवतात. ज्यात क्रूरकर्मा राज्यकर्त्याचे महान दयाळू सम्राटात रुपांतर झाले अशीकलिंगाचे युद्ध ही इतिहासातील एक अतिशय वेगळी घटना समजली जाते. बौद्ध धर्माचा जगभर झालेल्या प्रसारास खूप मोठ्या प्रमाणावर अशोकाने केलेले कार्य जबाबदार होते असे बहुतेक इतिहासकार मानतात.

वैशाली (बिहार) येथील अशोक स्तंभ

अशोकाच्या ह्या कार्यात त्याला देवीपासून झालेल्या मुलांची मोठी मदत झाली. अशोकाचा मुलगा महेंद्र व मुलगी संघमित्रा ह्यांनी भारताबाहेर श्रीलंकेत जाउन तेथील राजाला बौद्ध धर्माची शिकवण दिली यामुळे भारतापुरते मर्यादित राहिलेला हा धर्म भारताबाहेर पसरण्यास सुरुवात झाली. असे मानतात की अशोकाने बौद्ध धर्मीयांसाठी हजारो स्तूपांची व विहारांची निर्मिती केली. त्यांतील काही स्तूपांचे अवशेष आजही पहावयास मिळतात. यातील मध्यप्रदेशात सांची येथील स्तूप प्रसिद्ध आहे, हा स्तूप अशोकाने बांधला असे मानतात. अशोकाने आपल्या कारकीर्दीतील् पुढील वर्षांमध्ये अहिंसा हे राष्ट्रीय धोरण बनवले, जंगलामध्ये चैनीसाठी होणारी प्राण्यांची शिकारीवर बंदी आणली, प्राण्यांवर होणार्‍या कोणत्याही प्रकारची हिंसकतेवरही बंदी आणली तसेच शाकाहाराला प्रोत्साहन देण्यात आले. शिक्षा मिळालेल्या कैद्यांना अशोकाने सहिष्णूपणे वागवले. गुणी विद्यार्थ्यांसाठी शिक्षणासाठी अनेक विद्यापीठे तसेच, शेतकर्‍यांसाठी पाण्याचे कालवे बांधले. त्याच्या राज्यात सर्व प्रकारच्या जातीधर्माच्या लोकांना सहिष्णुरीत्या वागवले जाई. तसेच अशोकाने आपले एकेकाळी ज्याच्यांशी युद्धे केली त्यांच्याशीही मैत्रीपूर्ण संबध वाढवले. सम्राट अशोकाने अनेक समाजोपयोगी कार्ये केली.

अशोकाने आपल्या कारकीर्दीत राज्यात अनेक रुग्णालये व महामार्गाचे जाळे निर्माण केले, रस्त्यांच्या कडेला वृक्षांची लागवड ही अशोकाचीच कल्पना आहे, असे मानतात. आपण सम्राट असल्याच्या अधिकाराचा फायदा त्याने समाजोपयोगी कार्यासाठी केला. त्यानंतर अशोकाला धम्मअशोक असे म्हणू लागले. अशोकाने धम्माची प्रमुख आचारतत्त्वे विशद केली, अहिंसा, सर्व जातिधर्मांबद्दल सहिष्णुता, वडिलधार्‍या माणसांना मान देणे, संत ब्राह्मण, शिक्षकांना योग्य तो मान देणे, दासांना माणुसकीने वागवणे. अशा आचार तत्त्वांना जगात कोणताही समाज नाकारू शकणार नाही.

अशोकाच्या इतिहासकारांनुसार त्याने कलिंगाच्या युद्धानंतर कोणतेही प्रमुख युद्ध छेडले नाही परंतु त्याला शेजारी राष्ट्रांशी ग्रीक राज्ये, चोल साम्राज्य याच्याशी त्याला नेहमी युद्धाची शक्यता वाटत होती. परंतु अशोकाने पूर्वायुष्यातील केलेल्या मोहिमांमुळे व मगधच्या सामर्थ्यामुळे अशोकने बौद्ध धर्म स्वीकारला तरी त्याच्या शेजारी राज्यांनी त्याला छेडण्याचे साहस केले नाही. तसेच बौद्ध धर्म स्वीकारला, अहिंसा हे राष्ट्रीय धोरण बनवले तरी मगधाचे सैनिकी सामर्थ्य अबाध्य ठेवले. अशोकाला ग्रीक जगताची माहिती होती असे कळते. तसेच चंद्रगुप्त मौर्याने केलेल्या ग्रीकांविरुद्धच्या मोहिमांमुळे मौर्य साम्राज्याची कीर्ती ग्रीस, इजिप्तपर्यंत पोहोचली होती असे कळते.

सांची येथील जगप्रसिद्ध स्तूप

अशोकाचे स्तंभ व शिलालेख

मुख्य पाने: अशोकाचे शिलालेख व अशोकस्तंभ

अशोकाने शिलालेख स्तंभ अस्तित्वात असलेल्या जागा.

अशोकाने भारतीय इतिहासातील सर्वांत महत्त्वाचा ऐतिहासिक वारसा दिला म्हणजे त्याने त्याच्या राज्यात सर्वत्र लिहिलेले शिलालेख. अशोकाअगोदरच्या व नंतरच्या भारतीय राजांच्या फारश्या नोंदी आढळत नाहीत त्यामुळे तत्कालीन ऐतिहासिक मिळवणे जिकरीचे होते. अशोकाने आपल्या राज्याच्या सीमेवर महत्त्वाच्या शहरांमध्ये शिलालेखांद्वारे आपले विचार प्रकट केले आहेत. पुरातत्वशास्त्रज्ञांनुसार आजवर सापडलेल्या शिलालेखांपेक्षा अजून जास्त संख्येने अशोकाने शिलालेख बांधले असावेत व ते काळाच्या ओघात लुप्त झाले, अजूनही उत्खननांमध्ये स्तंभ व शिलालेख सापडण्याची शक्यता आहे. वर नमूद केल्याप्रमाणे अशोका संदर्भात बरीचशी माहिति शिलालेखांवरुन व स्तंभांवरुन आलेली आहे. अशोकाला मुख्यत्वे “देवानांपिय पियदसी” ( पालीमध्ये) अथवा संस्कृतमध्ये प्रियदर्शी असा उल्लेख केला आहे. त्याचा अर्थ “देवांचा प्रिय व चांगले दाखविणारा” असा होतो. त्याच्या सर्व लेखांमध्ये त्याची महानता जाणवते, अशोकाने हे सर्व शिलालेख आपल्या साम्राज्यातील मार्गांवर मुख्य चौकांमध्ये स्‍थापित केले होते, जेणेकरून प्रजेला तसेच बाहेरच्या देशातून येणार्‍याला अशोकाच्या राज्यातील आचारविचार कळावेत. अशोक आपल्या प्रजेला आपली मुले असेबसंबोधत असे व अहिंसेबद्द्ल व बौद्ध धर्माच्या तत्त्वांवर (धम्म व योग्य आचरणावर) त्याचा भर असे. अशोकाच्या लेखांमध्ये त्याच्या स्तुतीपर अनेक सुमने आहेत. ते अशोकाने मिळवलेल्या प्रदेशाची माहिती देतात. तसेच त्यांत शेजारच्या राज्याबद्दलची माहितीही आहे. एका स्तंभामध्ये कलिंग युद्धाचे वर्णन आहे त्यात अशोकाची साहाय्यक राज्ये व नागरी व्यवस्थापनेवरही माहिती कोरली आहे. सारनाथ येथील अशोक स्तंभ हा अशोकाचा सर्वांत प्रसिद्ध स्तंभ मानला जातो. हा वालुकाश्माचा बनला असून अशोकाने सारनाथला भेट दिल्याची त्यावर नोंद आहे. त्याच्या चारही बाजूने एकमेकांकडे पाठ केलेले सिंह आहेत. हा स्तंभ आता भारताचे राष्ट्रीय चिन्ह म्हणून वापरात आहे. इतिहासकारांसाठी व शास्त्रज्ञांसाठी अशोक कालीन चिन्हे, लेख, स्तंभांचा हा खूप महत्त्वपूर्ण ठेवा आहे. तो मौर्य साम्राज्याबद्दल अनेक गोष्टी उद्धृत करतो. अशोकाच्या चिन्हांवरुन त्याला भावी पिढ्यांनी त्याच्याबद्दल काय विचार करावा, त्याला कोणत्या गुंणांसाठी त्याला लक्षात ठेवावे यामागची त्याची तळमळ लक्षात येते. अशोक खऱ्या आयुष्यात असाच होता का? यावर दुजोरा देणारी माहिती अजून उपलब्ध नाही.

सैनिकी शक्ती

अशोकांच्या काळात त्यांची जगातील सर्वात मोठी सैन्य शक्ती होती.

सम्राट अशोकांचे सैन्य सामर्थ्य फार अफाट होते. जर या सम्राट अशोकांनी आपला साम्राज्य विस्तार करण्याचे ठरविले असते तर, या पृथ्वीतलावरील एकामागून एक देश जिंकून आपल्या अफाट साम्राज्यास जोडत गेले असते. सम्राट अशोकांचे गुप्तहेर खाते फार प्रभावी होते. त्यामध्ये महिला गुप्तहेर सुद्धा होत्या.

सम्राट अशोकांनी कलिंगा युद्धाच्या रक्तपातानंतर जरी शांतिप्रिय असा बौद्ध धम्म स्वीकारला तरी त्यांनी आपले सैनिकी सामर्थ्य अबाधित ठेवले होते. सम्राट अशोकांचे सैन्य खालिलप्रमाणे होते —

1. पायदळ (Mliltry Men) : ६,००,००० (सहा लाख)
2. घोडेस्वार सैनिक (Horse Calvary) : ३०,००० (तीस हजार)
3. हत्तीदळ (Elephant Calvary) : ९,००० (नऊ हजार)
4. युद्ध नौका (Sea Boat) : २,००० (दोन हजार)
5. रथ सैनिक – २०,००० (वीस हजार)

संपूर्ण आशिया खंडात दबदबा निर्माण व्हावा एव्हढे प्रचंड सैनिकी सामर्थ्य सम्राट अशोकांचे होते . मात्र् कलिङ् युद्धा नतर् बरेच सैनिक मारल्या गेले

मौर्य साम्राज्य हे प्राचीन जगाच्या इतिहासातील एक प्रमुख साम्राज्य असून भारताच्या इतिहासातील सर्वात मोठे साम्राज्य होते. मौर्य वंशाने शासन केलेल्या साम्राज्याचा कालखंड इ.स.पू. ३२१ ते इ.स.पू. १८५ इतका समजला जातो. चंद्रगुप्त मौर्य हे मौर्य साम्राज्याचे संस्थापक तर सम्राट अशोक हे या साम्राज्यातील सर्वात प्रमुख शासक होते. गंगेच्या खोऱ्यामधील मगध राज्यापासून उगम झालेल्या या साम्राज्याची राजधानी पाटलीपुत्र (आजचे पाटणा) ही होती.^[१] हे साम्राज्य इ.स.पू. ३२२ मध्ये चंद्रगुप्त मौर्य याने नंद घराण्याला पराभूत करुन स्थापन केले. त्याने त्याकाळच्या भारतातील सत्तांच्या विसंवादाचा फायदा उठवून आपल्या साम्राज्याचा पश्चिमेकडे व मध्य भारतात विस्तार केला. इ.स.पू. ३२० पर्यंत या साम्राज्याने सिकंदरच्या प्रांतशासकांना (क्षत्रप) हरवून पूर्णपणे वायव्य भारत ताब्यात घेतला होता.^[२]

५०,००,००० वर्ग चौरस किमी एवढा प्रचंड प्रदेश ताब्यात असलेले मौर्य साम्राज्य हे तत्कालीन सर्वांत मोठ्या साम्राज्यांपैकी एक व भारतीय उपखंडातील सर्वांत मोठे साम्राज्य होते. आपल्या सर्वोच्च शिखरावर असताना हे साम्राज्य उत्तरेला हिमालय, पूर्वेला आसाम, पश्चिमेला पाकिस्तान, अफगाणिस्तान व इराणचे काही भाग इतके पसरले होते. भारताच्या मध्य व दक्षिण प्रदेशांमध्ये चंद्रगुप्त व बिंदुसार यांनी कलिंग (सध्याचा ओरिसा) हा प्रदेश वगळता विस्तार केला. नंतर सम्राट अशोकाने कलिंग जिंकून घेतला. अशोकांच्या मृत्यूनंतर साठ वर्षांनी मौर्य साम्राज्याचा अस्त झाला. इ.स.पू. १८५ मध्ये शुंग साम्राज्याने मौर्यांना पराभूत करून मौर्य साम्राज्य संपुष्टात आणले.

चंद्रगुप्ताने आपल्या कारकिर्दीत सिंधू नदीपलीकडील अलेक्झांडरच्या साम्राज्याचा प्रदेश जिंकून घेतला. चंद्रगुप्ताने सेल्युकस निकेटर याला पराभूत करून इराणचेही काही भाग जिंकून घेतले.

कलिंगच्या युद्धानंतर सम्राट अशोकांच्या कारकिर्दीत मौर्य साम्राज्याने ५० वर्षे शांतता व सुरक्षितता अनुभवली. अशोकाने बौद्ध धर्माचा स्वीकार करून या धर्माचा श्रीलंका, आग्नेय व पश्चिम आशिया तसेच युरोपमध्ये प्रसार केला. अशोकाचे सारनाथ येथील स्तंभशीर्षावरील सिंह व अशोकचक्र हे भारताचे राष्ट्रचिन्ह आहे.

या साम्राज्याची लोकसंख्या अंदाजे ५ ते ६ कोटी इतकी होती व हे साम्राज्य हे जगातील लोकसंख्येनुसार मोठे साम्राज्य होते.

इतिहास

चाणक्य व चंद्रगुप्त मौर्य

मुख्य लेख: चंद्रगुप्त मौर्य

मौर्य साम्राज्याची स्थापना साम्राज्याचा संस्थापक चंद्रगुप्त मौर्य याने चाणक्य या तक्षशिला येथील त्याच्या ब्राह्मण शिक्षकाच्या मदतीने केली. आख्यायिकांनुसार, चाणक्य मगध प्रांतात गेला. मगधामध्ये नंद घराण्यातील धनानंद हा जुलमी राजा राज्य करीत होता. त्याने चाणक्याला अपमानित केले. सूड घेण्याच्या निर्धाराने चाणक्याने ही जुलमी सत्ता मोडून काढण्याची प्रतिज्ञा केली.दरम्यान, अलेक्झांडर या ग्रीक सम्राटाने बियास नदी ओलांडून भारतावर स्वारी केली होती. अलेक्झांडर बॅबिलोनला परत गेला तिथेच त्याचा इ.स.पू ३२३ साली मृत्यू झाला. त्यानंतर त्याच्या साम्राज्यात फूट पडली व त्याच्या क्षत्रपांनी (प्रांतशासक) आपापली अनेक वेगवेगळी विखुरलेली राज्ये तयार केली.

ग्रीक सेनापती युडेमस व पिथोन यांनी इ.स.पू. ३१६ पर्यंत राज्य केले. नंतर चंद्रगुप्ताने चाणक्याच्या मदतीने (जो त्याचा आता सल्लागार होता) त्यांना पराभूत केले. मगधातील सत्तेच्या जोरावर त्याने एक मोठे साम्राज्य तयार केले.^[५]

चंद्रगुप्ताचा उदय हा काहीसा विवादात्मक व रहस्यमय आहे. मुद्राराक्षस या काव्यात विशाखदत्ताने चंद्रगुप्त मौर्य हा नंदांचा नातलग असल्याचे लिहिले आहे. महापरिनिबाण सुत्त या प्राचीन बौद्ध धर्मग्रंथात एक मौर्यनावाच्या क्षत्रिय जमातीचा उल्लेख आहे. तरीही, ऐतिहासिक पुराव्यांविना अजून निष्कर्ष काढणे कठीण आहे. चंद्रगुप्ताचा ग्रीक लेखांत सँड्रोकोत्तोस म्हणून उल्लेख येतो. तरुणपणी तो अलेक्झांडरला भेटला असल्याचेही सांगण्यात येते. असेही सांगण्यात येते की तो नंद सम्राटाला भेटला व त्याने सम्राटाला नाराज केले व कशीबशी सुटका करून घेतली. चाणक्याचे मूळ ध्येय हे चंद्रगुप्ताच्या नेतृत्वाखाली लुटारू टोळी तयार करण्याचे होते. विशाखादत्ताचे मुद्राराक्षस व जैन ग्रंथ परिशिष्टपावन यांत चंद्रगुप्ताच्या हिमालयीन राजा पुरुषोत्तम तथा पोरस यांच्या मैत्रीसंबंधी उल्लेख आहेत.

मगध साम्राज्यावरील विजय

चाणक्याने चंद्रगुप्त व त्याच्या सैन्यास मगध जिंकण्यासाठी प्रोत्साहन दिले. चंद्रगुप्ताने चातुर्याने मगध व आजूबाजूच्या प्रांतांमधून नंद राजावर नाराज झालेले तरुण लोक व लढण्यासाठीची साधने गोळा केली. त्याच्या सैन्यामध्ये तक्षशिलेचा भूतपूर्व सेनापती, चाणक्याचे इतर हुशार विद्यार्थी, काकायीच्या पोरस राजाचा मुलगा मलयकेतू व लहान राज्यांचे राज्यकर्ते होते.

पाटलीपुत्रावर आक्रमण करण्याच्या उद्देशाने चंद्रगुप्ताने एक योजना आखली. युद्धाची घोषणा झाल्यावर मगधचे सैन्य मौर्य सैन्याचा प्रतिकार करण्यासाठी शहरापासून लांब आले. दरम्यान मौर्याचे सेनापती व हेर यांनी मगधाच्या भ्रष्ट सेनापतीला लाच दिली, तसेच राज्यात यादवी युद्धाचे वातावरण निर्माण केले. या गोंधळात मगधाचा युवराज मृत्यू पावला. धनानंदाने शरणागती पत्करली व सत्ता चंद्रगुप्त मौर्याकडे देऊन तो अज्ञातवासात गेला. चंद्रगुप्ताने मगधाचा प्रधान राक्षस यास हे पटवून दिले की त्याची निष्ठा मगधावर राज्य करणाऱ्या नंद वंशावर नसून मगधावर होती. चंद्रगुप्ताने राक्षसाला हेही सांगितले की शहर व राज्य नष्ट होईल असे युद्ध तो होऊ देणार नाही. राक्षसाने चंद्रगुप्ताचा युक्तिवाद मान्य केला व चंद्रगुप्त अधिकृतरीत्या मगध सम्राट झाला. राक्षस हा चंद्रगुप्ताचा मुख्य सल्लागार झाला व चाणक्य मोठा राजनेता झाला.

इ.स.पू. ५व्या शतकातील मगध राज्याच्या अंदाजे विस्तार.

इ.स.पू. ३२३ मधील नंद साम्राज्य, सर्वोच्च शिखरावर असताना.

इ.स.पू. ३२० मधील स्थापन झालेले चंद्रगुप्त मौर्य याने केवळ २० वर्षांचा असताना स्थापित केलेले मौर्य साम्राज्य.

चंद्रगुप्ताने साम्राज्याचा विस्तार सेल्युसिद इराणपर्यंतसेल्युकसला हरवून केला. इ.स.पू. ३०५ (अंदाजे)

चंद्रगुप्ताने दख्खनमध्ये साम्राज्याचा विस्तार केला. इ.स.पू. ३००

अशोकाने कलिंगच्या युद्धातजिंकून घेतला व दक्षिणेतील राज्यांना आपले मांडलिक बनवले. (इ.स.पू. २६५)

चंद्रगुप्त मौर्य

अलेक्झांडरच्या मृत्यूनंतर त्याचा क्षत्रप सेल्युकस निकेटर याने साम्राज्याचा पूर्वेस असलेल्या भारतावर चढाई केली. चंद्रगुप्ताने त्याचा प्रतिकार केला. इ.स.पू. ३०५ मध्ये झालेल्या या लढाईत चंद्रगुप्ताने सेल्युकसचा पराभव केला. त्यानंतरच्या तहानुसार सेल्युकसच्या मुलीचा चंद्रगुप्ताबरोबर विवाह झाला. तर कंभोज–गांधार (पॅरोपॅमिसेड), कंदाहार (अराकोसिया) व बलुचिस्तान (जेड्रोसिया) हे प्रांत मौर्य अधिपत्याखाली आले. बदल्यात ५०० लढाऊ हत्ती चंद्रगुप्ताकडून सेल्युकसला मिळाले, ज्यांचा उपयोग त्याला इप्ससच्या लढाईत झाला. दोन्ही देशांत राजनैतिक संबंध दृढ झाले. मेगॅस्थनिस, डिमॅकस व डायोनिसस हे ग्रीक इतिहासकार चंद्रगुप्ताच्या दरबारात राहत.

चंद्रगुप्ताने पाटलीपुत्र येथे गुंतागुंतीच्या शासनव्यवस्थेसोबत शक्तिशाली व केंद्रीकृत प्रांत निर्माण केला. मॅगॅस्थनिसने लिहिल्याप्रमाणे, चंद्रगुप्ताने भव्य इराणी शहरांशी स्पर्धा करेल अशी ६४ दरवाजे व ५७० मनोरे असलेली मोठी लाकडी भिंत पाटलीपुत्रभोवती बांधली होती. चंद्रगुप्ताचा मुलगा बिंदुसार याने दक्षिण भारतात आपल्या सत्तेचा विस्तार केला. त्याच्या दरबारीही डिमॅकस हा ग्रीक राजदूत होता.

मेगॅस्थनिसने चंद्रगुप्ताच्या सत्तेतील मौर्य जनतेचे शिस्तप्रिय, साधी राहणी, प्रामाणिकता या गुणांचे तसेच निरक्षरतेचेही वर्णन केलेले आहे.

सर्व भारतीय अत्यंत काटकसरीने राहत (विशेषतः तंबूत). त्यांना बेशिस्त लोक आवडत नसत. ते कायद्यांचे नीट पालन करत असत. चोरी हा प्रसंग फार कमी वेळा घडे. सँड्रोकोत्तोसच्या (चंद्रगुप्त) तंबूतील ४,००,००० माणसांपैकी काहीनी असे निदर्शनास आणले की चोरीमध्ये २०० द्राखमांहून जास्त काहीही नेलेले नव्हते. भारतीयांचे लिखित कायदे नव्हते व भारतीय लिहिण्याच्या बाबतीत अज्ञानी होते. त्यामुळे ते स्मृतीवरच अवलंबून असत. तरीही ते आनंदाने, साधेपणाने व काटकसरीने राहत. बार्लीच्या धान्यापेक्षा ते तांदळापासून बनलेली मदिरा पीत असत. त्यांचे अन्न हे भातापासून बनलेले आहे.

बिंदुसार

चंद्रगुप्ताचा मुलगा बिन्दुसार चंद्रगुप्तानंतर मौर्य सम्राटपदी आला. त्याच्या कारकीर्दीत मौर्य साम्राज्याचा दक्षिणेत कर्नाटकमध्ये विस्तार झाला. त्याचा मृत्यू इ.स.पू. २७२ मध्ये झाला.

अशोक

चंद्रगुप्ताचा नातू (बिन्दुसाराचा मुलगा) हा अशोकवर्धन मौर्य हा होता. तो इ.स.पू. २७३ ते इ.स.पू. २३२ इतका काळ मौर्य साम्राज्याचा सम्राट होता.

अशोक राजपुत्र असताना त्याने उज्जैन व तक्षशिला येथील बंडे मोडून काढली. राजा म्हणून तो महत्त्वाकांक्षी व आक्रमक होता. त्याने दक्षिण भारतात मौर्य राजवट पुनर्स्थापित केली. कलिंगचे युद्ध हा त्याच्या जीवनातील सर्वांत महत्त्वाचा प्रसंग ठरला. घनघोर युद्धानंतर अशोकाने कलिंगच्या सैन्याचा पराभव केला. या युद्धात व नंतरच्या कत्तलीत अंदाजे १,००,००० सैनिक व नागरिक या युद्धात मरण पावले. त्यातील अंदजे १०,००० सैनकि मागधी तर इतर कलिंगदेशीय होते. हे पाहिल्यावर त्याला इतके घोर युद्ध करून लाखो लोकांच्या मृत्यूस कारणीभूत झाल्याचा पश्चात्ताप झाला. कलिंग जिंकल्यावर त्याने बौद्ध धर्माचा स्वीकार केला. त्याने हिंसा व युद्ध यांचा त्याग केला.

अशोकाने अहिंसेची तत्त्वे आपल्या राज्या अंमला आणली तसेच प्राण्यांची शिकार करणे तसेच गुलामगिरीची प्रथा बंद केली. त्यानुसार कलिंग युद्धातील पराभूतांना सक्तीने गुलाम केलेल्यांना मुक्ती दिली गेली. अशोकाने आपल्या प्रचंड व शक्तिशाली सैन्याचा उपयोग राज्यात शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी केला. अशोकाने आशिया व युरोपीय राष्ट्रांशी चांगले संबंध ठेवले तसेच त्याने तिथे बौद्ध विचारांचा प्रसार केला. ४० वर्षांपेक्षा जास्त काळ त्याच्या राज्यात शांती, समृद्धी व सामंजस्य त्याच्या राज्यात नांदत होते. त्यामुळे तो भारतातील सर्वांत प्रसिद्ध राजांपैकी एक समजला जातो. तो भारतात अजूनही एक आदर्श व्यक्तिमत्त्व म्हणून ओळखला जातो.

कर्नाटकातील रायचूरजिल्ह्यातील मस्की येथील शिलालेख

दगडामध्ये कोरलेले अशोकाचे शिलालेख संपूर्ण भारतीय उपखंडात सापडतात. अतिपश्चिमेकडील अफगाणिस्तानपासून दक्षिणेकडे नेल्लोर जिल्ह्यातही ते आढळतात. या शिलालेखांवर अशोकाची धोरणे व कार्य लिहिले आहे. प्रामुख्याने हे शिलालेख प्राकृत भाषेत लिहले गेले आहेत, तरी दोन शिलालेख ग्रीकमध्ये तर एक ग्रीक व एक ॲरेमाइक भाषेमध्येलिहला गेला आहे. ते असेही प्रमाणित करतात की अशोकाने भूमध्य समुद्राकडील ग्रीक राजांकडेसुद्धा आपले राजदूत पाठवले होते. त्यांच्यावर ग्रीक राजांची नावेदेखील कोरण्यात आली आहेत. अंतियोको (अँटियोकस), तुलामाया (टॉलेमी), अंतिकिनी (अँटिगोनस), मक (मॅगस), व अलिकासुन्दरो (अलेक्झांडर) यांची नावे त्यांनी बौद्ध धर्म स्वीकारल्यामुळे शिलालेखांवर आली आहेत. त्यांच्या प्रदेशाचे (म्हणजेच ग्रीसचे) भारतापासूनचे अंतरही शिलालेखांवर अचूक म्हणजेच “६०० योजने दूर” (एक योजन म्हणजे सात मैल) असे लिहिले आहे (अंदाजे ४,००० मैल).

अशोकाचे सारनाथ येथील स्तंभशीर्षाचे प्रतिरूपण, जे आता भारताचे राष्ट्रीय चिन्ह आहे.

मौर्य काळातील लहान पुतळे, कालखंड चौथे ते तिसरे ख्रिस्तपूर्व शतक.

अशोकाच्या शिलालेखांचेवितरण हे आपल्याला अशोकाच्या राज्याचा विस्तार दाखवतात. पश्चिमेकडे ते त्याच्या समकालीन ग्रीक शहर अय् खानुमच्या सीमेवर असलेल्याकंदाहार येथेही सापडले आहेत. (तिथे ते ग्रीक व ॲरेमाइक मध्ये लिहिले गेले होते).

अस्त

अशोकानंतर पन्नास वर्षे दुर्बळ सम्राटांचे राज्य होते. दक्षिणेकडे सातवाहन साम्राज्य व वायव्येकडे ग्रीक-बॅक्ट्रिया राजतंत्र या सत्तांच्या उदयामुळे मौर्य साम्राज्याचा विस्तार घटला. अखेरचा मौर्य सम्राट बृहद्रथ याची हत्या त्याच्या ब्राह्मण सेनापती पुष्यमित्र शुंग याने ख्रि.पू. १८५ मध्ये एका लष्करी संचलनात केली व शुंग राजवंशाची स्थापना केली.

प्रशासन

उभ्या देवतेसह असलेले मौर्य खंडित पदक. उत्तरपूर्व पाकिस्तान. इ.स.पू. तिसरे शतक. ब्रिटिश म्युझियम

मौर्य साम्राज्य हे चार प्रांतात विभागले गेले होते. अशोकाच्या शिलालेखांच्या अनुसार प्रांतांची नावे तोसली (पूर्वेकडील), उज्जैन (पश्चिमेकडील), सुवर्णनगरी (दक्षिणेकडील) व तक्षशिला (उत्तरेकडील) ही होती. प्रांतीय प्रशासनाचा प्रमुख हा कुमार (राजपुत्र) असे. तो राजाचा प्रतिनिधी म्हणून प्रांतावर राज्य करत असे. राजपुत्राला सहाय्यक म्हणून महाअमात्य व मंत्र्यांची समिती असे. अशीच शासनव्यवस्था साम्राज्याच्या स्तरावरदेखील असे. प्रशासनाचा प्रमुख म्हणून सम्राट तर त्यास साहाय्य करण्यासाठी मंत्रिपरिषद असे.

मौर्य साम्राज्याचे सैन्य हे त्याकाळचे सर्वांत मोठे सैन्य होते. या साम्राज्याकडे ६,००,००० पायदळ, ३०,००० घोडदळ व ९,००० लढाऊ हत्ती होते. हेरगिरीचा विभाग अंतर्गत व बाह्य सुरक्षेसाठी मोठ्या प्रमाणावर माहिती गोळा करत असे. अशोकाने जरी युद्ध व विस्तारास आळा घातला तरी त्याने त्याचे सैन्य शांतता व सुरक्षितता यांसाठी कायम ठेवले.

अर्थव्यवस्था

मौर्य साम्राज्याचे चांदीचे नाणे. यावर चक्र व हत्ती यांच्या प्रतिमा आहेत. इ.स.पू. तिसरे शतक

मौर्य साम्राज्याच्या आधिपत्याखाली एकछत्री शासन आल्यामुळे अंतर्गत लढायांना आळ बसला व प्रथमच संपूर्ण भारताची अशी एकत्र आर्थिक व्यवस्था उदयास आली. आधीच्या काळात शेकडो राज्ये, शेकडो लहान सैन्ये, शेकडो प्रमुख तसेच आपापसातील अनेक युद्धे अशी परिस्थिती होती. मौर्य काळात शेतकरी कराच्या व सरकारला पिके देण्याच्या बोज्यातून मुक्त झाले. त्याऐवजी अर्थशास्त्र या चाणक्याच्या ग्रंथातील तत्त्वांच्या आधारे शासनाद्वारे प्रशासित अशा शिस्तशीर व उचित प्रणालीद्वारे कर घेतला जाई.

चंद्रगुप्ताने संपूर्ण भारतभर एकच चलन स्थापित केले. त्याने भारतात शेतकऱ्यांना व व्यापाऱ्यांना न्याय व सुरक्षा मिळावी म्हणून प्रांतीय नियंत्रकांचे व प्रशासकांचे जाळे निर्माण केले. मौर्य सैन्याने अनेक गुन्हेगारी टोळ्या, प्रांतीय खाजगी सैन्यांना पराभूत केले. फुटकळ जमीनदारांची राज्ये साम्राज्यात विलीन केली. मौर्य शासन कर गोळा करण्यात कडक असले तरी त्याचा खर्च अनेक सार्वजनिक कार्यांवर केला गेला. याच काळात भारतात अनेक कालवे तयार केले गेले. भारतात अंतर्गत व्यापार या काळात नवीन राजकीय एकात्मता व अंतर्गत सुरक्षा यांमुळे मोठ्या प्रमाणावर वाढला.

मौर्य साम्राज्याचे तांब्याचे नाणे. इ.स.पू. तिसऱ्या शतकाचा उत्तरार्ध.

याचबरोबर मौर्य साम्राज्याने आंतरराष्ट्रीय व्यापारासही प्रोत्साहन दिले. ग्रीक क्षत्रपांच्या राज्यांशी मैत्री करून त्यांच्याशी व्यापाराचे आंतरराष्ट्रीय जाळेही वाढविले. सध्या पाकिस्तान व अफगाणिस्तानच्या सीमेवरील खैबर खिंड ही या व्यापारात अतिशय महत्त्वाची होती. पश्चिम आशियातील ग्रीक राज्ये भारताशी मोठ्या प्रमाणावर व्यापार करू लागली. मौर्य साम्राज्याचे मलय द्वीपकल्पाबरोबरही व्यापारी संबंध होते. भारत रेशीम, रेशमी कापड, कपडे तसेच मसाले व विविध खाद्यपदार्थ निर्यात करी. युरोपाबरोबर विज्ञान व तंत्रज्ञानाची देवाणघेवाण केल्याने हे साम्राज्य अधिकच समृद्ध झाले. अशोकाच्या कारकीर्दीत हजारो रस्ते, कालवे, जलमार्ग, दवाखाने, धर्मशाळा व इतर सार्वजनिक कामे झाली. धान्य व कर गोळा करण्यासंबंधीच्या अनेक कठोर कायद्यांच्या शिथिलीकरणाने मौर्य साम्राज्यात उत्पादनक्षमता व आर्थिक हालचाल वाढली.

मौर्य साम्राज्याची अर्थव्यवस्था ही त्यानंतर अनेक शतकांनंतर उदयाला आलेल्या रोमन साम्राज्यासारखीच होती. दोन्ही साम्राज्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर व्यापारी संबंध होते. दोन्ही साम्राज्यांत सहकारी संस्थांसारख्या संस्था होत्या.

देशव्याप्ती

1.  भारत
2.  पाकिस्तान
3.  नेपाळ
4.  बांग्लादेश
5.  अफगाणिस्तान
6.  भूतान
7.  इराण
8.  तुर्कमेनिस्तान
9.  ताजिकिस्तान
10.  उझबेकिस्तान

वरील १० देशांच्या कमी-अधिक भूभागांवर मौर्य साम्राज्य पसरलेले होते.

धर्म

सम्राट अशोकांच्या काळात झालेला बौद्ध धर्माचा प्रसार

मौर्यकाळात आरंभी हिंदू धर्म साम्राज्याचा प्रमुख धर्म होता. पुढे सम्राट अशोकांनी बौद्ध धर्माचा स्वीकार करुन त्याचा देशभर – जगभर प्रसार केला. सम्राट अशोकांच्या काळात बौद्ध धर्म हा अखंड भारताचा राजधर्म होता. तसेच त्यांनी श्रीलंकेमध्ये आपला मुलगा महेन्द्र व मुलगी संघमित्रा यांना पाठवून तेथे बुद्ध धर्माचा प्रसार केला. तेथील राजा तिसा याने बुद्ध धर्माचा स्वीकार केला. अशोकाने पश्चिम आशिया, ग्रीस व आग्नेय आशिया येथे अनेक धर्मप्रसारक पाठवले.

साम्राज्याचा अस्त

अशोकाच्या राजवटीनंतर ५० वर्षे दुर्बल राजांनी मौर्य साम्राज्यावर राज्य केले. बृहद्रथ हा या साम्राज्याचा शेवटचा राजा होता. त्याच्या कारकीर्दीत त्याचे राज्य अशोकाच्या साम्राज्याहून खूपच लहान होते. तो बुद्ध धर्माचा पुरस्कर्ता होता.

बृहद्रथाची हत्त्या

बृहद्रथाची हत्त्या इ.स.पू. १८५ मध्ये लष्करी संचलनादरम्यान त्याच्या मुख्य सेनापती असलेल्या पुष्यमित्र शुंग याने केली. त्याने मौर्य साम्राज्याच्या जागी शुंग साम्राज्याची स्थापना केली. “अशोकवदन” सारख्या बौद्ध ग्रंथात बृहद्रथाच्या मृत्यूमुळे व शुंगांच्या उदयामुळे हिंदू धर्माचे पुनरुत्थान व बौद्धांविरोधी लाट आली असे लिहिले आहे. सर जॉन मार्शल यांच्या म्हणण्याप्रमाणे बौद्ध धर्माविरोधीच्या लाटेला स्वतः पुष्यमित्र शुंगच कारणीभूत असावा, परंतु नंतरचे शुंग राजे बौद्ध धर्माला समर्थन करणारे होते हे लक्षात आले आहे. मात्र एटिने लॅमोते व रोमिला थापार तसेच इतर इतिहासकारांनी सांगितले आहे की बौद्ध धर्माला विरोध करण्यासंबंधी ऐतिहासिक पुरावा सापडत नसल्याने बौद्ध धर्मासंबंधीचा विरोध अतिशयोक्तीपूर्ण आहे.

भारत-ग्रीक राज्याची स्थापना

मौर्यांचे साम्राज्य संपुष्टात आल्यावर खैबर खिंड असुरक्षित बनली व पुढील काळात तेथून परकीय आक्रमणे आली. ग्रीस-बॅक्ट्रियाचा राजा डिमेट्रियस याने या परिस्थितीचा फायदा घेऊन इ.स.पू. १८०च्या सुमारास दक्षिण अफगाणिस्तान व पाकिस्तान जिंकून घेतले. त्याने भारत-ग्रीक राज्य स्थापन केले. ग्रीकांनी पुढील शंभर वर्षांच्या कालखंडात मध्य भारतावर चढाई केली. या ग्रीक राजांच्या कारकीर्दीत बौद्ध धर्म खूपच फोफावला तसेच राजा मिनँडर हा बौद्ध धर्मातील महत्त्वाची व्यक्ती बनला. परंतु या राजांचे राज्य कुठवर पसरले होते हे विवादात्मक आहे. नाणकशास्त्रात्मक पुराव्यांवरून लक्षात येते की त्यांचे राज्य ख्रिस्तजन्माच्या कालखंडापर्यंत शिल्लक होते. परंतु त्यांनी शुंग, सातवाहन व कलिंग अशा प्रबळ स्थानिक सत्तांसी केलेला संघर्ष संदिग्ध आहे. परंतु हे स्पष्ट आहे की शक (सिथियन) टोळ्यांनी इ.स.पू. ७०च्या सुमारास भारत-ग्रीक राज्याचा पराभव करुन सिंधू नदी च्या आसपासचा प्रदेश, मथुराजवळील प्रदेश व गुजरात हे प्रदेश जिंकले.

 

 

 

 

वास्तूंचे अवशेष

कुम्राहर येथील मौर्य स्तंभ

सध्या मौर्यकाळातील वास्तूंचे अवशेष फारच तुरळक प्रमाणात सापडतात. १० मीटर उंची असलेल्या ८० स्तंभ असलेल्या मौर्यकालीन बहुस्तंभी मंडपाचे अवशेष पाटणा रेल्वे स्थानकापासून पाच किलोमीटर अंतरावर असलेल्या कुम्राहर येथे सापडले आहेत. मौर्य राजधानीच्या जवळ असल्याने ह्यास खूप महत्त्व आहे. तिची शैली काही प्रमाणात इराणच्या हखामनी वास्तुशैलीसारखी आहे.

बराबार गुहा या मौर्यकालीन वास्तुशैलीचे अजून एक उत्तम उदाहरण आहेत. यातील लोमस ऋषी गुहेचा पुढील भाग महत्त्वाचा आहे. या गुहा मौर्यांनी बौद्धांमधील आजीविक संप्रदायांना देऊ केल्या होत्या.

अशोकाचे स्तंभ ह्या सर्वांत जास्त पसरलेल्या मौर्य वास्तू आहेत. बरेचसे स्तंभ सुंदरतेने सजवलेले आढळले आहेत. संपूर्ण भारतीय उपखंडात ते चाळीसहून अधिक सापडले आहेत.

गुप्त साम्राज्य

गुप्त साम्राज्य
इ.स. ३२० – इ.स. ६००
राजधानी	पाटलीपुत्रsangmeshwar achut Khadke
राजे	२९० ते ३०५: पहिला चंद्रगुप्त ३३५ ते ३७०: समुद्रगुप्त ३१५ ते ४१५: चंद्रगुप्त विक्रमादित्य ४१५ ते ४५५: पहिला कुमारगुप्त
भाषा	संस्कृत
क्षेत्रफळ	३५ लक्ष वर्ग किमी
बचसं

गुप्त साम्राज्याच्या काळात उभारलेला दिल्ली येथील लोहस्तंभ

गुप्त साम्राज्य हे भारताच्या उत्तरेकडील मोठ्या भूभागावर इसवी सनाच्या तिसऱ्या ते पाचव्या शतकापर्यंत होते. गुप्त राज्याची स्थापना श्रीगुप्त याने केली व दोन पिढ्यानंतरच म्हणजे पहिल्या चंद्रगुप्ताच्या काळात गुप्त राज्याचे साम्राज्य झाले. गुप्त साम्राज्याचा काळ भारतीय इतिहासातील सुवर्णकाळ होता, असे इतिहासकार मानतात. या काळात भारताने कला, साहित्य व विज्ञानात खूप मोठी मजल मारली. या गुप्त साम्राज्याचा कार्यकाळ इ.स. २४० ते इ.स. ५५०पर्यंत मानला जातो.

गुप्त साम्राज्यातील राज्यकर्ते

सम्राट	कारकीर्द	माहिती
श्रीगुप्त	२४० ते २९०	वंशाचा संस्थापक. पुणे येथील ताम्रपटात समुद्रगुप्त हा श्रीगुप्ताचा पणतू होता असे म्हटले आहे. इत्सिंग च्या प्रवासवर्णनात पाटलीपुत्रच्या परिसरात श्रीगुप्ताचे राज्य होते असा उल्लेख आहे.
घटत्कोच	२९० ते ३०५	श्री गुप्तानंतर घटोत्कोच गुप्त सत्तेवर आला. त्याने स्वतःला महाराजही पदवी लावली होती.
पहिला चंद्रगुप्त	३०५ ते ३३५	गुप्त साम्राज्याचा संस्थापक, याचा कार्यकाल हा भारतीय संस्कृतीचा सुवर्णकाल समजला जातो.
समुद्रगुप्त	३३५ ते ३७०	भारताच्या इतिहासातील एक महान सेनानी.
रामगुप्त	३७० ते ३७५
दुसरा चंद्रगुप्त(चंद्रगुप्त विक्रमादित्य)	३१५ ते ४१५	समुद्रगुप्ताचा मुलगा, भारतीय इतिहासातील एक महान सम्राट. एखाद्या कालखंडाला सुवर्णयुग ठरविण्याच्या ज्या कसोट्या असतात त्या कसोट्या चंद्रगुप्त विक्रमादित्याच्या काळाला लागू पडतात.
पहिला कुमारगुप्त	४१५ ते ४५५	दुसऱ्या चंद्रगुप्ताचा मुलगा. कुमारगुप्ताने अश्वमेध यज्ञ केला होता व त्या प्रसंगी त्याने नाणी काढली होती. नाण्यांवर अश्वमेध महेंद्रजयति देवम कुमार हे शब्द कोरले होते. कुमारगुप्तानेही स्वतःला बिरुदे लावली होती. श्रीमहेंद्र, सिंहमहेंद्र, महेंद्रकर्मा महेंद्रकल्प, अजितमहेंद्र, महेंद्रकुमार, महेंद्रादित्य इत्यादि. कुमारगुप्ताच्या काळा गुप्त साम्राज्यात शांतता नांदत होती.
स्कंदगुप्त	४५५ ते ४६७	स्कंदगुप्ताने वडिलांच्या हयातीतच पुष्यमित्राचे व हूणांचे आक्रमण थोपवून धरल्याने स्कंदगुप्त हा योद्धा व पराक्रमी राजा मानला जातो. चीनच्या सरहद्दीवर हुणांच्या रानटी टोळ्या या काळात युरोप, इराण आणि भारत या प्रदेशांत घुसल्या होत्या. युरोपातील रोमनांचे साम्राज्य या हुणांनीच नष्ट केले. अशा या विध्वंसक व अतिशय क्रूर हुणांचा स्कंदगुप्ताने पराभव करून त्यांना परतवून लावले. या पराभवानंतर पन्नास वर्षे हूण भारताकडे फिरकले नाही.
दुसरा कुमारगुप्त	४६७ ते ४७७
बुद्धगुप्त	४७७ ते ४९६
तिसरा चंद्रगुप्त	४९६ ते ५००
विनयगुप्त	५०० ते ५१५
नरसिंहगुप्त	५१५ ते ५३०
तिसरा कुमारगुप्त	५३० ते ५४०
विष्णुगुप्त	५४० ते ५५०

सैन्य रचना

गुप्त साम्राज्याने सशक्त सैन्यबळावर राज्याचा विस्तार वाढवला. गुप्तांच्या लष्कराबद्दल बरीचशी माहिती, भारतीयांकडून नव्हे, तर चिनी व पाश्चिमात्य स्रोतांकडून जास्त कळते. गुप्तांची सैन्यरचना पारंपरिक भारतीय सैन्यरचनेचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. शिव धर्नुर्वेदामध्ये गुप्तांच्या सैन्य रचनेबद्दल माहिती सांगितली आहे. धनुष्यबाण हे मुख्य अस्त्र असल्याने गुप्तांची मुख्य फळी ही धनुर्धरांची होती. भारतीय धनुष्य हे मुख्यत्वे लांब बांबूचेबनलेले असे व फोकाचे बाण असत. बाणांच्या टोकाला लोखंडी टोक हे भारतीय बाणांचे वैशिष्ट्य होते. बांबूचा उपयोग भारतीय वातावरणात चांगलाच होत होता. भारतीय धनुर्धर खूप लांबून व अचून मारा करण्यात पटाईत होते व तत्कालीन वायव्य भागातून येणाऱ्या आक्रमकांविरुद्ध चांगलेच यशस्वी ठरत, असे दिसते. हूण शक सारख्या तत्कालीन आक्रमकांचे मुख्य अस्त्र घोड्यावरील धर्नुधर. त्यांना तोडीस तोड म्हणून भारतीयांनी घोड्यावरील धर्नुधारी दल बनवले नव्हते. असे असले तरी त्या काळचे भारतीय सैन्यदल या आक्रमकांविरुद्ध लढण्यास सक्षम होते, असे दिसते. भारतीयांनी अतिशय ताकदवान असे लोखंडी धनुष्यही बनवले होते. ते जाड चिलखत सहज भेदू शके. परंतु अशी शस्त्रे केवळ महत्त्वाच्या व्यक्तींकडेच असत. भारतीयांनी लोखंडाची इतर शस्त्रे बनवण्यातही यश मिळवले होते. मात्र धर्नुधारी दलाला नेहेमी ढाल-तलवारी-भाल्यांनी युक्त अशा पायदळाचे संरक्षक कवच असे. उत्तम रसद पुरवठा हेदेखील गुप्तांच्या यशामागचे कारण असू शकते. लढायांमध्ये हत्तींचा आक्रमणासाठी वापर, घोडदळाच्या व पायदळाच्या आक्रमणामागून धनुर्धारी दलाचा मारा अशी समन्वयात्मक युद्धशैली हे गुप्तांचे युद्धाचे डावपेच होते. त्यांचा प्रभावी वापर ते भारतातील इतर राज्यकर्त्यांविरुद्ध व परकीय आक्रमकांविरुद्ध करत. गुप्तांनी नौदलाचा वापरही केला होता. हूणांच्या सततच्या आक्रमणाने गुप्त साम्राज्य क्षीण झाले. गुप्तांचे लष्करी सामर्थ्य कमी पडले असे मत इतिहासकारांना चुकीचे वाटते, कारण गुप्त साम्राज्याच्या उत्तर काळातील सम्राट स्कंदगुप्तानेही हूणांना हुसकावून लावले होते. या विजयाने स्कंदगुप्ताने केवळ गुप्त साम्राज्याचे नव्हे तर वैभवशाली भारतीय संस्कृतीचे रक्षण केले. म्हणून त्याला ‘भारतीय संस्कृतीचा त्राता’ असे म्हटले गेले. त्या नंतरच्या काळात प्रामुख्याने अंतर्गत कलहाने व राजकारणाने गुप्तांचा प्रतिकार क्षीण पडला असावा.

प्रशासन व्यवस्था

• राज्य कारभारात युवराजपद हे सम्राटाच्या खालोखाल महत्त्वाचे मानले जात होते.
• सम्राटास राज्य कारभारात साहाय्य करण्यासाठी एक मंत्री मंडळ असत असे.
• प्रशासनासाठी प्रदेशांचे अनेक विभाग (प्रांत) पाडले होते. त्यांना भुक्ती असे म्हणत. त्यावर उपारिक नावाचा अधिकारी नेमला.
• नगरांचे प्रशासन पाहणारी अनेक मंडळे असत. त्यांना अधिष्ठानाधिकरण असे म्हणत.
• अधिकाऱ्यांना वेतन दिले जात असे. पण काही अधिकाऱ्यांना जमिनी इनाम दिल्याचेही आढळते.

कला व साहित्य निर्मिती

राजकीय स्थिरता आणि आर्थिक समृद्धी लाभल्यामुळे शिल्पकला, चित्रकला व वास्तुकला या कलांना मोठा वाव या काळात मिळाला. शिल्पकलेत पूर्णाकृती मानवी प्रतिमा हे या वैशिष्टय़ होते. सारनाथ येथील बुद्धमूर्ती आणि ग्वाल्हेरजवळची सूर्यप्रतिमा याची साक्ष देतात. तांबे व कांस्य हे धातू वितळवून त्यांच्या मूर्ती तयार करण्याचे तंत्र याकाळात प्रगत झाले होते.

चित्रकला

चित्रकला गुप्त काळात बहरली होती. अजिंठा व बाघ या ठिकाणची भित्तीचित्रे त्यांच्या कलापूर्ण शैलीमुळे जगात प्रसिद्ध आहेत. या चित्रांचे प्रसंग बुद्धचरित्र व जातककथा यामधून निवडलेले दिसून येतात.

स्थापत्य शास्त्र

मंदिर स्थापत्य कलेचा पाया याच काळात रचला गेला. कळसांचा आकार, सभागृह याची मोजमापे या काळात लिखित स्वरूपात आली. या कालखंडात लाकडाऐवजी भाजलेल्या विटा व घडीव दगड यांचा वापर अधिकाधिक झाला. अजिंठा, वेरूळ यथील लेणी याच काळात घडवली गेली. कळसांचा आकार, सभागृह याची मोजमापे या काळात लिखित स्वरूपात आली.

साहित्य

तसेच गुप्तकालीन साहित्यातही भरभराट झालेली होती. यामुळे गुप्तकाळ हा साहित्यनिर्मितीचे अभिजात युग मानले जाते. गुप्तकाळात भास हा नाटककार झाला. याने १३ नाटके लिहिली. या काळात निर्मिलेली नाटकेमृच्छिकटिक, मुद्राराक्षस. कालिदास हा सर्वश्रेष्ठ कवी याच काळात झाला. मेघदूत, अभिज्ञानशाकुंतलम, ऋतुसंहार (महाकाव्य), रघुवंश (महाकाव्य), मालविकाग्निमित्र अशी विपूल साहित्य निर्मिती त्याने या काळात केली. कालिदास चंद्रगुप्त दुसरा (विक्रमादित्य) याच्या दरबारात राजकवी म्हणून असे.

गणित

गणितज्ज्ञ म्हणजे आर्यभट्ट यांचा जन्म याच काळात झाला. त्याने गणित व खगोलज्योतिष या विषयांवर आर्यभटीय नावाचा ग्रंथ लिहिला. जगातील दशमान पद्धतीची पहिली नोंद या ग्रंथात आढळते. वराहमिहिर गणितज्ज्ञ आणि खगोलशास्त्रज्ञ याच काळात झाला. फलज्योतिषशास्त्रावर त्याने बृहत्संहिता हा ग्रंथ रचला.

शिलालेख

मंदिरातील ओवरी मध्ये असलेला शिलालेख.

शेजघराच्या खिडकीखाली असलेला शिलालेख..

गाभाऱ्याच्या वरच्या बाजूला असलेला शिलालेख.

शिलालेख म्हणजे दगडावर अथवा शिळेवर कोरून ठेवलेला मजकूर. लिखित मजकूर अनंत कालपर्यंत टिकून रहावा म्हणून तो दगडी शिळेवर कोरून ठेवायची प्रथा आस्तित्वात होती.पुरातत्व शास्त्रात याला पुराभिलेख असे म्हटले जाते.^[१] राजकीय, धार्मिक व सामाजिक आणि ऐतिहासिक माहिती मिळविण्याच्या दृष्टीने असे कोरीव लेख अत्यंत उपयुक्त असतात.^[२] शिलालेखातील व्यक्ती नावाच्या आणि अक्षरांच्या वळणावरून त्यांचा काल ठरविता येतो.

भाषा

प्राकृत, पाली, संस्कृत, वा अन्य आर्य- भारतीय भाषांमध्ये लिहिलेली शिलालेख आढळून येतात.^[३]

स्वरूप

सर्वात जास्त शिलालेख हे ऐतिहासिक प्राचीन बौद्ध लेण्यात सापडतात. या लेखांमधील मजकूर अनेकदा राजाज्ञा किंवा दानवर्णनपर असतो. ठाणे जिल्ह्यातील सोपारा येथे किंवा विदर्भाच्या चंद्रपूर जिल्ह्यातील देवटेक येथे सापडलेले मौर्य अशोकाचे शिलालेख हे महाराष्ट्रातील सर्वात प्राचीन शिलालेख होत.^[४]

भूगोल

माहिती हवामान तक्ता – छत्रपती संभाजी नगर
जाने	फेब्रू	मार्च	एप्रिल	मे	जुन	जुलै	ऑगस्ट	सप्टें	ऑक्टो	नोव्हे	डिसेंबर
2.8   29 12	2.1   32 14	3.3   36 19	3.5   38 22	24.4   39 25	114.2   34 24	115.6   30 22	119.6   29 21	121.6   30 21	60.8   32 19	10.7   30 15	6.5   28 12
तापमान °C मध्ये • पाउस मात्रा mm मध्ये

भौगोलिकदृष्ट्या छत्रपती संभाजी नगर  अक्षांश उत्तर १९° ५३’ ४७” – रेखांश पूर्व ७५° २३’ ५४” याठिकाणी वसलेले आहे.हे शहर चारही बाजूनीं टेकड्या आणि डोंगरांनी वेढलेले आहे. उत्तरेकडून दक्षिणेकडे असा जमिनीचा उतार आढळून येतो. अनेक लहानलहान टेकड्यांवर शहर वसलेले आहे. त्यामुळे शहरातून अनेक नाले वाहतात. ते दक्षिण- नैऋत्येस वाहात जातात. शहराच्या उत्तरेस डोंगररांग आहे. दक्षिणेसही डोंगर आहेत. छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यात मध्यम ते भारी स्वरुपाची काळी मृदा आहे जिच्या कॅल्शीअम आणि मॅग्नेशिअमचे प्रमाण अधिक आढळून येते.

तापमान: 

छत्रपती संभाजी नगर चे वार्षिक तापमान ९ ते ४० अंश सेल्सीअसदरम्यान असते. शहराला भेट देण्याचा आल्हाददायक काळ हा हिवाळ्यात, ऑक्टोबर ते मार्चदरम्यान आहे ^[३]

पर्जन्यमान: 

पडत असलेल्या पावसापैकी सर्वाधिक पाऊस जून ते सप्टेंबर या काळात पडतो साधारणपणे ९.० ते ६९३ मिलीमीटर/महिना हे पावसाचे प्रमाण असते. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान हे ७२५ मिलीमीटर असते.

शहराची रचना

छत्रपती संभाजी नगर  हे ऐतिहासिक दृष्ट्या महत्वाचे शहर आहे.छत्रपती संभाजी नगर  शहरातील ५२ दरवाजे व खिडक्या प्रसिद्ध आहेत. सद्यस्थितीतील यातील अनेक दरवाजे हे शेवटची घटका मोजत आहेत. छत्रपती संभाजी नगर ला जागतिक महत्त्व आहे. छत्रपती संभाजी नगर  या शहराला महाराष्ट्राची पर्यटनाची राजधानी म्हणून ओळखले जाते. छत्रपती संभाजी नगर ला राजतडाग , खडकी , फतेहपूर म्हणून सुद्धा ओळखल्या जाते. छत्रपती संभाजी नगर  शहरातील दरवाजे पुढील प्रमाणे आहेत. भडकल, मकई गेट, दिल्ली गेट, रोशन गेट, पैठण गेट, रंगीन दरवाजा, कटकट गेट, जाफर गेट, बरापुला गेट, नौबत गेट, हाथी गेट, नूर गेट इ. आहेत. सध्या काही दरवाजे हे इतिहास जमा झाले आहेत. एकूण ५२ पैकी २१ दरवाजे व १ खिडकी उभी आहेत.

प्रशासकीय व्यवस्था

छत्रपती संभाजी नगर  महानगरपालिका ही छत्रपती संभाजी नगर  शहराचा कारभार पाहणारी स्थानिक स्वराज्य संस्था आहे. एकूण आठ झोन मध्ये ११३ वॉर्डात महानगरपालिका क्षेत्राची विभागणी झाली आहे. शहरालगतच्या लष्कराच्या ताब्यातील परिसराचा कारभार पाहण्यासाठी छत्रपती संभाजी नगर  छावणी मंडळ (कॅन्टोन्मेंट बोर्ड) ही संस्था अस्तित्वात आहे.

लोकसभा, विधानसभेत प्रतिनिधित्व

छत्रपती संभाजी नगर  लोकसभा मतदारसंघात संपूर्ण छत्रपती संभाजी नगर  शहराचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या विधानसभेच्या तीन जागा छत्रपती संभाजी नगर  महानगरपालिका क्षेत्रात प्रामुख्याने आहेत. छत्रपती संभाजी नगर  (पूर्व) छत्रपती संभाजी नगर (मध्य) आणि छत्रपती संभाजी नगर  (पश्चिम) अशी या तीनही विधानसभा मतदारसंघांची नावे आहेत

छत्रपती संभाजी नगर चे लोकप्रतिनिधी
लोकसभा मतदारसंघ	विधानसभा छत्रपती संभाजी नगर  पूर्व	विधानसभा छत्रपती संभाजी नगर  मध्य	विधानसभा छत्रपती संभाजी नगर  पश्चिम
खासदार चंद्रकांत खैरे	आमदार अतुल सावे	आमदार इम्तियाज जलील	आमदार संजय शिरसाट

अर्थव्यवस्था

गुजरात आणि सिंधमधील व्यापारी ठाण्यांना दक्षिण भारतातील व्यापारी केंद्रांशी जोडणारा महत्वाचा मार्ग छत्रपती संभाजी नगर हून जात होता. याच मार्गावरचा महत्वाचा थांबा म्हणून छत्रपती संभाजी नगर  विकसित झाले असावे असे मानता येते. शहरात गुजराती व्यापारी समाजाचे वास्तव्य ऐतिहासिक काळापासून आहे. कापूस लोकर आणि वनस्पतीजन्य तेलांचा व्यवसाय इथे ऐतिहासिक काळापासून चालतो. कापूस आणि रेशीम यांच्या एकत्रिकरणातून तयार झालेल्या हिमरू नावाच्या वस्त्रप्रकारासाठी छत्रपती संभाजी नगर  ओळखले जाते. पैठणी या नावाने आजही लोकप्रिय असलेल्या रेशमी साड्यांचे उत्पादनही छत्रपती संभाजी नगर  परिसरात मोठ्या प्रमाणात होई. पैठण या छत्रपती संभाजी नगर च्या जवळच्या गावाच्या नावावरूनच या प्रकाराचे नाव पडले. हिमरू शाली आणि पैठण्यांच्या व्यवसायाची कालौघात बरीच पडझड झाली असली तर छत्रपती संभाजी नगर  सिल्क मिल्स आणि स्टँडर्ड सिल्क मिल्स सारख्या उद्योगांमध्ये आजही रेशमी आणि हिमरू वस्त्रांचे उत्पादन चालते. औरंगाबादेमध्ये औद्यौगिक वसाहती १९७० च्या दशकात सुरु झाल्या.

प्रोझोन मॉल छत्रपती संभाजी नगर

उद्योगधंदे

येथील एमआयडीसी बरीच मोठी असून येथे स्वयंचलित वाहने आणि वाहनांचे सुटे भाग, घरातील वापराच्या ईलेक्ट्रोनिक वस्तु, बिअर आणि व्हिस्की, चामडे, औषधनिर्मिती, रबर, बी-बियाणे आणि कीटकनाशके ही औरंगाबादेतील प्रमुख उत्पादने होत. निर्लेप , लुपिन लॅबोरेटरी, ग्रिव्हज् कॉटन लिमिटेड, गरवारे पॉलिस्टर्स ,छत्रपती संभाजी नगर  सिल्क मिल्स, केविल सोल्यूशन इंडिया प्रायव्हेट लिमिटेड यांचे प्रकल्प आहेत. शिवाय अनेक भारतीय आणि परदेशी बहुराष्ट्रीय कंपन्या आणि उद्योगसमुहांचे प्रकल्प औरंगाबादेत आहेत. अनेक नवीन उद्योग सद्या उभे राहत आहेत. ही एमआयडीसी पुणे रस्त्यावर आहे.

व्हिडीओकॉनस्कोडा ऑटोवोक्हार्टजॉन्सन एंड जॉन्सनसीमन्स

गुडईअरबजाज ऑटो लिमिटेडकोलगेट-पामोलिव्हकेनस्टारएंड्रेस ह्युजरव्हीजन पेट्रोकेमिकल्स

• गरवारे
• अजंता फार्मा
• लुपिन फार्मा
• विप्रो
• एंडुरन्स सिस्टिम्स
• ऋचा इंजिनिअरिंग
• कॅनपॅक
• इंडोजर्मन टूलरूम

प्रोझॉन मॉल येथील मोठा बाजार आहे.

सांस्कृतिक जीवन

नाट्य

छत्रपती संभाजी नगर  हे अनेक वर्षांपासून नाटकात महत्वाचे स्थान राखून आहे. अजित दळवी यानी अखिल महाराष्ट्रात गाजलेली काही नाटके लिहीली, अलिकडे त्यांनी “कायद्याचे बोला” या चित्रपटाची पटकथा लिहीली. प्रतिक्षा लोणकर, चंद्रकांत कुलकर्णी अशा कलावंतानी आधी छत्रपती संभाजी नगर ला सुरूवात केली आणि मग ते मुंबईला चमकले. त्याआधी, कुमार, आलोक चौधरी, विजय दिवाण,त्र्यंबक महाजन अशा अनेक कलाकारांनी राज्य नाट्य स्पर्धा, कामगार राज्य नाट्य स्पर्धा गाजवलेल्या व अनेकदा जिंकल्याही. ‘व-हाड निघालंय लंडनला‘ या विश्वविक्रमी नाटकाचे सर्वेसर्वा लक्ष्मणराव देशपांडे हेही छत्रपती संभाजी नगर चे रहिवासी होते.

 

हवाई वाहतूक

छत्रपती संभाजी नगर  आंतरराष्ट्रीय विमानतळ हे चिकलठाणा येथे स्थित आहे. येथून हैदराबाद, दिल्ली, उदैपूर, मुंबई, जयपूर, पुणे आणि नागपूर साठी विमान सेवा उपलब्ध आहे. २००८ पासून हज्ज यात्रा साठी विमान सेवा उपलब्ध झली आहे. सद्यस्थितीत विमानतळाच्या इमारतीचे नवीनीकरण करण्यात आले आहे. विमानतळ छत्रपती संभाजी नगर  शहराच्या मध्यवर्ती बसस्थानकापासून १० कि.मी. अंतरावर आहे.

रेल्वे वाहतूक

छत्रपती संभाजी नगर  (स्टेशन कोड:AWB) हे दक्षिण-मध्य रेल्वेच्या नांदेड विभागाच्या सिकंदराबाद-मनमाड ब्रॉ़डगेज लोहमार्गावर असलेले एक रेल्वे-स्थानक आहे. छत्रपती संभाजी नगर  पासून नांदेड, मुंबई, दिल्ली, हैदराबाद, शिर्डी, नागपूर, नाशिक, पुणे, अमृतसर, अंबाला, निझामाबाद, कुर्नुल, रेनिगुंटा, विशाखापट्टनम्, इरोडे, मदुराई, भोपाळ, ग्वालियर, वडोदरा, चेन्नई, तिरुपती, रामेश्वरम , अहमदाबाद आणि राजकोटपर्यंत रेल्वे-सेवा उपलब्ध आहे.

रस्ते वाहतूक

छत्रपती संभाजी नगर  महाराष्ट्र आणि इतर राज्यांत विविध प्रमुख शहरे रस्त्यांनी जोडले आहे.राष्ट्रीय महामार्ग क्रमांक २११ हा शहरातूनच जातो.जालना, पुणे, अहमदनगर, नागपूर, बीड आणि मुंबई ही शहरे रस्त्याने जोडलेली आहेत आणि हा मार्ग सध्या राष्ट्रीय महामार्ग मानक चार लेन रोड मध्ये बदलविल्या जात आहे. नवीन नागपूर-छत्रपती संभाजी नगर -मुंबई एक्सप्रेस हायवे देखील विकसित केला जात आहे. छत्रपती संभाजी नगर  येथून शिर्डी येथे जाता येते, रस्ताने हे अंतर 85कि.मी.एवढे आहे.

प्रसिद्ध शिक्षण संस्था

विद्यापीठ

छत्रपती संभाजी नगर मध्ये दोन विद्यापीठे आहेत — डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ आणि महाराष्ट्र राष्ट्रीय विधी विद्यापीठ.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ हे विद्यापीठ मराठवाड्यातील छत्रपती संभाजी नगर , जालना, बीड, उस्मानाबाद या जिल्ह्यात असलेल्या शासकीय मान्यताप्राप्त संस्थांचा कारभार पाहाते. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरयांनी वेरूळ- अजिंठ्यालगतच छत्रपती संभाजी नगर  परिसरात एक मोठे शिक्षण, ज्ञानकेंद्र उभारण्याची योजना आखली होती. प्रामुख्याने आधुनिक शिक्षणापासून वंचित राहिलेल्या समाजातील बहुसंख्यकांसाठी हे नियोजन होते. छत्रपती संभाजी नगर  शहराजवळच्या भागाचे नागसेनवन असे नामकरण करून तेथे पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीच्या मिलिंद महाविद्यालयाची स्थापना त्यांनी केली. याच परिसरात भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर मराठवाडा विद्यापीठ स्थापन करण्यात आले. पुढे नामांतरणाच्या लढ्यानंतर शरद पवार मुख्यमंत्री असताना महाराष्ट्र शासनाने “मराठवाडा विद्यापीठ” याचे नाव बदलून “डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ” असे केले.या विद्यापीठाच्या परिसरामध्ये १६व्या शतकातील पहाडसिंग याने बांधलेला सोनेरी महाल आहे. त्यासोबत फुटा मकबरा व काही जुन्या वस्तू आहेत.

महाराष्ट्र राष्ट्रीय विधी विद्यापीठ हे छत्रपती संभाजी नगर  एक राज्य विद्यापीठ आहे. महाराष्ट्र राष्ट्रीय कायदा विद्यापीठ अधिनियम, २०१४ च्या माध्यमातून महाराष्ट्र सरकारद्वारे २०१७ मध्ये स्थापण करण्यात आले. हे मुंबई व नागपूर नंतर राज्यातील तिसरे आणि अंतिम राष्ट्रीय विधी विद्यापीठ आहे. हे भारतातील २१ व्या क्रमांकाचे राष्ट्रीय विधी विद्यापीठ आहे.

अभियांत्रिकी एम.आय.टी महाविद्यालयशासकिय अभियांत्रिकी महविद्यालयमराठवाडा प्राद्यौगिकी संस्थाम.गा.मि. जवाहरलाल नेहरु अभियांत्रिकी महविद्यालयपी.ई.एस. अभियांत्रिकी महविद्यालयहायटेक इंस्टीटूट आफ टेक्नोलॉजी, अभियांत्रिकी महविद्यालय

वैद्यकीय शासकीय वैद्यकीय महविद्यालय व शासकीय कर्क रोग रुग्णालय छत्रपती संभाजी नगर म.गा.मि. वैद्यकीय महविद्यालयशासकीय दंतविद्या महाविद्यालयभगवान होमियोपेथिक महाविद्यालयफोस्टर डेव्हलपमेंट होमियोपेथिक महाविद्यालय्वाय. बी. चव्हाण कॉलेज ऑफ फार्मसी

कला, वाणिज्य आणि विज्ञान सरस्वती भुवन महविद्यालयदेवगिरी महविद्यालयविवेकानंद महविद्यालयपंडित जवाहरलाल नेहरु महाविद्यालयडॊ.बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालयमौलाना आझाद महाविद्यालयवसंतराव नाईक महाविद्यालयछत्रपती शिवाजी महाविद्यालयमिलिंद महाविद्यालयशासकीय महाविद्यालयमाणिकचंद पहाडे विधि महाविद्यालयमहात्मा गांधी मिशन वैद्यकीय महाविद्यालयमराठवाडा इन्स्टिटयूट ऑफ टेक्नॉलॉजीयशवंत कला महाविद्यालय मॅनेजमेन्ट कॉलेज मराठवाडा इन्स्टीटयूट ऑफ मॅनेजमेन्ट & रिसर्चमहात्मा गांधी मिशन इन्स्टिटयूट ऑफ मॅनेजमेण्टराजर्षी शाहू इन्स्टिटयूट ऑफ मॅनेजमेण्टदेवगिरी इन्स्टिटयूट ऑफ मॅनेजमेण्टमौलाना आ़झाद इन्स्टिटयूट ऑफ मॅनेजमेण्ट   हॉस्पिटल श्रद्धा हास्पिटलकमलनयन बजाज हॉस्पिटलसेठ नंदलाल धुत हॉस्पिटलएम.जि.एम वैद्यकीय महविद्यालय व हॉस्पिटलहेडगेवार हॉस्पिटलमाणिक हॉस्पिटल आणि रिसचॅ सेंटरसिंघमा हॉस्पिटलदुनाखे हॉस्पिटलसिटी केयर हॉस्पिटलसरकारी कैंसर हॉस्पिटलमॉस्क हॉस्पिटललिलावती हॉस्पिटलगोल्डन केयर हॉस्पिटलरोपळेकर हॉस्पिटलआधार क्रिटिकल हॉस्पिटलब्रैन हॉस्पिटलचौबे हॉस्पिटलसाई युरोलॉजी हॉस्पिटलसाई हॉस्पिटलडागा हॉस्पिटलन्यु लाईफ हॉस्पिटलपाटिल हॉस्पिटलडॉ.काळबांडे हॉस्पिटलप्यासिफिक हॉस्पिटलआयकान हॉस्पिटलशासकीय वैदकीय महाविद्यालय व रुग्णालय घाटीछत्रपती संभाजी नगर  जिल्हा सामान्य रुग्णालय चिकलठाणा छत्रपती संभाजी नगर शासकीय कर्करोग रुग्णालय छत्रपती संभाजी नगर

प्रेक्षणीय स्थळे

सिद्धार्थ उद्यान व प्राणी संग्रहालयघृष्णेश्वर मंदिर (ज्योतिर्लिंग)बीबी का मकबराछत्रपती संभाजी नगर  लेणीपाणचक्कीसोनेरी महालअंतुर किल्लागौताळा अभयारण्यपितळखोरे लेणी

खुल्ताबादव्हॅली ऑफ सेन्ट्स ¥1दरवाजे ¥2गौताळा अभयारण्यम्हैसमाळसंत ज्ञानेश्वर उद्यानपैठणजायकवाडी धरण पक्षी अभयारण्य

बीबी का मकबरा

¥1 – इथे अंदाजे १५०० सुफ़ी संताना दफनविण्यात आलेले आहे देवगड – दत्ताचे देवस्थान छत्रपती संभाजी नगर  लेणी बुद्ध लेणी ¥2 – मुघल शासनकाळात छत्रपती संभाजी नगर ला ४ मुख्य व ९ इतर दरवाजे होते. यातील पैठण गेट आणि रोशन गेट प्रसिद्ध आहेत

• प्रोझोन मॉल
• डी मार्ट मॉल
• रिलायन्स मॉल

हॉस्पिटल घाटी – मराठवाड्यातील सर्वात मोठे शासकीय रूग्णालय. याठिकाणी विदर्भ,खानदेशातील रूग्णही उपचारासाठी येतात. तसेच अद्यावत सुविधा आणि तंत्रज्ञानाचा वापर करून उपचार पद्धती केली जाते.

अजिंठा-वेरूळची लेणी भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील लेणी आहेत. अजिंठा लेणी इ.स.पू.च्या दुसऱ्या शतकापासून इ.स. ४८० दरम्यान तयार केलेली लेणी आहेत तर वेरूळ लेणी इ.स.च्या ७व्या आणि अकराव्या शतकादरम्यान तयार केलेली लेणी आहेत.

अजिंठा
स्थापत्यकला, शिल्पकला व चित्रकलेसाठी जगप्रसिद्ध लेणी. The Ajanta Caves
माध्यमे अपभारण करा
प्रकार	गुहा
स्थान	छत्रपती संभाजी नगर  जिल्हा, महाराष्ट्र, भारत, महाराष्ट्र, भारत
वारसा अभिधान	जागतिक वारसा स्थान (इ.स. १९८३)
२०° ३३′ ०४.८८″ N, ७५° ४२′ ११.८९″ E

अजिंठा लेणी ह्या छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यातील इ.स. पूर्व २रे शतक ते इ.स. ४थे शतक अशा प्रदीर्घ कालखंडात निर्मिलेल्या २९ बौद्ध लेणी आहेत. छत्रपती संभाजी नगर  शहरापासून १०० ते ११० कि.मी. अंतरावर वाघूर नदीच्या परिसराशेजारी या लेणी आहेत. ह्या लेणी नदीपात्रापासून १५-३० मीटर (४०-१०० फूट) उंचीवर विस्तीर्ण अशा डोंगररांगामधील कातळांवर कोरली आहेत.

बौद्ध धर्माचा वारसा जतन करणारी प्रदीर्घ ऐतिहासिक कालखंडाची पार्श्वभूमी लाभलेली अजिंठा लेणी या भारताची जागतिक आंतरराष्ट्रीय पर्यटनासाठी ठळक ओळख करून देणारी महत्त्वपूर्ण लेणी आहेत. या लेणी घनदाट जंगलाने वेढलेल्या आहेत. भारताच्या केंद्रीय पर्यटन मंत्रालयाच्या प्रतिष्ठित पर्यटन स्थळ प्रकल्पात देशातील १२ पर्यटन स्थळांची निवड करण्यात आली असून महाराष्ट्रातील अजिंठा व वेरूळच्या लेण्यांचा या यादीत समावेश आहे. अजिंठा लेणी ही जागतिक वारसा स्थान म्हणून युनेस्कोने इ.स. १९८३ साली घोषित केली आहे. आणि या लेणीला भारतातील पहिल्या जागतिक वारसा स्थळाचा मान आहे. जून २०१३ मध्ये महाराष्ट्राच्या सात आश्चर्यांची घोषणा करण्यात आली असता त्यात अजिंठा लेणी हे प्रमुख आश्चर्य ठरले आहे. लेण्यांमधील चित्रांपैकी एका लेण्याचे चित्र भारतीय चलनातील २००० रुपयांच्या एका नोटेवर आहे.

अजिंठा लेण्यांत गौतम बुद्धाच्या विविध भावमुद्रा तसेच बौद्ध तत्त्वज्ञानाला चित्रशिल्प रूपात व्यक्त करणाऱ्या शिल्पकलेचा अद्वितीय अविष्कार पाहायला मिळतो. अशी ही अजिंठा लेणी देशी पर्यटकांसोबतच प्रामुख्याने विदेशी पर्यटकांच्या सर्वाधिक प्रसंतीचे पर्यटन स्थळ ठरले आहे. चित्र—शिल्पकलेचा नितांतसुंदर अनुभव देण्याऱ्या या लेण्यांमधून त्या काळात वापरण्यात आलेल्या रंगछटा पर्यटकांना पाहावयास मिळतात.

इतिहास

अजिंठा लेणीतील चित्र

स्तूपावर कोरलेली बुद्धमूर्ती

प्राचीन भारतात धर्मशाळा, लेणी क्वचित मंदिरेसुद्धा मुख्यत्वे व्यापारी मार्गांवर विश्रांतीसाठी उभारण्यात येत असत. त्यांचा उद्देश वाटसरूंना सुरक्षित आश्रय स्थान मिळावे असा असे. त्यांना राजाश्रय, धर्माश्रय व लोकाश्रय असे. अजिंठा गावाजवळच्या लेण्यांची निर्मितीही याच उद्देशातून सुरू झाली असावी असे मानले जाते.

या लेण्यांचा शोध ब्रिटिश भारताच्या मद्रास इलाख्यातील ब्रिटिश अधिकारी जॉन स्मिथ हा वाघाच्या शिकारीसाठी गेल्याने २८ एप्रिल, इ.स. १८१९ रोजी लागला. स्मिथने येथील दहाव्या क्रमांकाच्या लेणीतील एका खांबावर आपले नाव आणि तारीख कोरून ठेवल्याचे आजही अंधुकपणे दिसून येते. पुरातत्त्वशास्त्रीय पुराव्यानुसार ही लेणी दोन वेगवेगळ्या कालखंडांत निर्माण केली गेली. ९, १०, १२, १३ व १५-अ ही लेणी हीनयान कालखंडात कोरली गेली असावीत. हा कालखंड साधारणतः इ.स. पूर्व दुसऱ्या शतकाच्या सुमारास सुरू झाला. या सगळ्या लेण्यांतून बुद्धांचे दर्शन स्तूप-रूपांत होते. या व्यतिरिक्त १ ते २९ क्रमांकांची लेणी साधारणतः ८००-९०० वर्षांनंतर (इ.स.च्या सहाव्या व सातव्या शतकाच्या आसपास) महायान कालखंडात निर्माण केली गेलेली असावीत. या लेण्यांतून बुद्धांचे सर्वसामान्य लोकांस परिचित असे रूप दिसून येते. महायान लेणी वाकाटक राजांच्या राजवटीत निर्मिली गेली, त्यामुळे त्यांस बऱ्याचदा वाकाटक लेणी असेही संबोधले जाते. वाकाटक साम्राज्याच्या ऱ्हासानंतर यांचे निर्माण अचानक थांबले व ही लेणी योजित भव्यतेपासून वंचितच राहिली.

इतिहासातील नोंदी]

मध्ययुगातील अनेक चिनी बौद्धधर्मीय प्रवाशांनी अकबराच्या काळापर्यंत उपलब्ध असलेल्या आपल्या प्रवासवर्णनांत या लेण्यांचा उल्लेख केला आहे. जंगलाने वेढलेल्या असल्याने या लेणी अज्ञात होत्या.

बौद्ध संप्रदायाचे प्रतिबिंब

अजिंठा निर्मिती करणाऱ्या कलाकारांनी विहार आणि चैत्य अशा दोन प्रकारे या लेण्यांची निर्मिती केलेली आहे. या लेण्यांमधील भिंती आणि छतांवर चितारलेल्या चित्रांमधून भगवान बुद्धांंच्या जीवनातील विविध प्रसंग आणि अनेक बौद्ध विभूतींचे चित्रण आढळते. जातक कथांच्या आधारे केलेले कथांचे अंंकन या लेण्यांमध्ये दिसून येते. शिल्पकलेचा उत्कृृष्ट नमुना म्हणून येथील शिल्पे जगभरात मान्यता पावली आहेत. चित्रांमधून व्यक्त होणाऱ्या मानवी भावभावना हे या चित्रांचे वैशिष्ट्य आहे.

बौद्ध धर्मातील हीनयान आणि महायान अशा दोन संप्रदायांचे तत्त्वज्ञान अजिंठा लेण्यात पहायला मिळते.उत्खनने आणि बौद्ध धर्माचे उपलब्ध साहित्य याच्या आधारे अभ्यासक विविध मते नोंदवीत असतात. त्यांच्या मतानुसार हीनयान संप्रदायाच्या लेण्यांमध्ये चैत्यगृह पहायला मिळते, मात्र महायानपंथीय लेण्यात चैत्यगृहांचा समावेश नसतो. चैत्यगृह म्हणजे स्तूप असलेले मंदिर होय.^[१५]

चित्रकला

प्रसिद्ध चित्र

अजिंठ्यातील चित्रे ही प्रामुख्याने बुद्धांच्या जीवनावर आधारित जातक कथांचे चित्रण करतात.बुद्धाच्या जन्मापूर्वीपासूनच्या कथा यामध्ये समाविष्ट आहेत या कथांमधून सांस्कृतिक दुवे तसेच नीतिमूल्ये दिसून येतात.बुद्धाचे आयुष्य, त्याचे विविध अवतार, त्याचे पुढील जन्म असे सर्व वर्णन या जातक कथांमध्ये दिसून येते. भिंतींवरील जातकांची चित्रे ही बोधप्रद आहेत.

दहाव्या आणि अकराव्या लेण्यातील सातवाहनकालीन चित्रकला पाहून तत्कालीन चित्रकारांचे कौशल्य लक्षात येते. एका चित्रात अनेक लोकांचा समूह चित्रित करण्याची या चित्रकारांची हातोटी वाखाणण्याजोगी आहे. गांधार शैलीचा प्रभाव येथील चित्रावर दिसून येतो.

रचना

अजिंठा लेण्यांचा नकाशा

अजिंठा येथे एकूण २९ लेणी आहेत. ही सर्व लेणी वाघूर नदीच्या आसपास विखुरलेली आहेत. लेणी नदीच्या पात्रापासून १५-३० मीटर (४०-१०० फूट) उंचीवर कातळात आहेत.

हीनयान कालखंडातील लेण्यांपैकी ९ व १० क्रमांकाची लेणी ही चैत्यगृह आहेत व १२, १३, आणि १५-अ क्रमांकाचे लेणे विहार आहे. महायान कालखंडातील लेण्यांपैकी १९, २६ व २९ क्रमांकाची लेणी चैत्यगृहे असून १, २, ३, ५, ६, ७, ८, ११, १४, १५, १६, १७, १८, २०, २१, २२, २३, २४, २५, २७ व २८ क्रमांकाची लेणी विहार आहेत.

या लेण्यांचे क्रमांक त्यांच्या निर्मितीकालानुक्रमे दिलेले नसून एकापाठोपाठ एक येणाऱ्या लेण्यांनुसार दिले आहे.^[१७]

लेण्यांचा अनुक्रम

लेणे क्र.१

लेणे क्र.१

येथे वीस खांबांवर आधारित एक दालन आहे. खांबांवर सुंदर नक्षीकाम केलेले आहे. भगवान बुद्धांंच्या पूर्वजन्मावर आधारित जातक कथा येथील चित्रात दिसून येतात. बुद्धाच्या विविध प्रकारच्या मुद्रा, पद्मपाणी, दरबार दृृश्य, पक्षी, फुले, फळे यांचे छतांवरील अंंकन या लेण्यात पहायला मिळते.^[१८]

लेणे क्र.२

छतावरील चित्र

यामध्ये डाव्या बाजूस हंसाच्या जन्माची कथा आहे. बुद्धांची आई महामाया आपले स्वप्न पती राजा शुद्धोधनास सांगत आहे. बुद्धांचा जन्म, छतावरील नक्षी यांचे अंंकन या लेण्यात केलेले दिसते.

लेणे क्र.३

सदर लेणे अपूर्णावस्थेत आहे.

लेणे क्र.४

हे सर्वात मोठे लेणे आहे. यामध्ये २८ खांब असून दरवाजावर द्वारपालांची जोडी आहे. आतमध्ये बुद्धांच्या सहा मोठ्या मूर्ती आहेत.

लेणे क्र.५

हे लेणे अपूर्णावस्थेत आहे. बुद्धांच्या काही आकृती येथे कोरलेल्या आहेत.

लेणे क्र.६

हे लेणे दोन मजली असून सभागृहात बुद्धांची पद्मासन मुद्रेतील मूर्ती आहे. प्रवेशद्वारावर मगरींचे व फुलांचे अर्धागोलाकार आर्य बनवलेले आहे.

 

लेणे क्र.७

येथे आसनस्थ बुद्धाची मूर्ती आणि त्यामागील भिंतीवर प्रभामंडळ कोरलेले आहे.

लेणे क्र.८

या लेण्यात काहीही कोरलेले नाही. पर्यटन विभागाने येथे विद्युतगृह स्थापिले आहे.

लेणे क्र.९

लेणी क्र.९ मधील चैत्य यामध्ये बुद्धमूर्ती दिसत नाही

या लेण्यातील चैत्याची रचना काटकोनात केलेली आहे. चैत्याच्या मध्यभागी अखंड दगडात कोरलेला अर्धवर्तुळाकार स्तूप आहे. भिंतीवर बुद्धाचे भावदर्शन घडविणारी अस्पष्ट चित्रे आहेत.

लेणे क्र.१०

हे हीनयान पंथीय विहार आहे. यात ४० खांब असून त्यावर सुंदर कोरीव कामे केलेली आहेत. या लेण्यातील स्तूपावर पाली भाषेतील लेख ब्राह्मी लिपीत कोरलेले आहेत. या लेण्याची निर्मिती इ.स.पू. दुसऱ्या शतकाच्या आधी झाली असे या लेखांवरून दिसून येते.

लेणे क्र.११

या लेण्याचा सभामंडप मोठा आहे. सभामंडपात पूजास्थानी बुद्धाची मूर्ती आहे.

लेणे क्र.१२ ते १५

या लेण्यांमध्ये विशेष मूर्ती/आकृती किंवा कोरीव कामे नाहीत.

लेणे क्र.१६

या लेण्यात महत्त्वाची चित्रे आहेत. बुद्धाच्या जीवनातील घटना येथे दाखविण्यात आल्या आहेत. कथकली नृत्याचे येथील चित्रे उल्लेखनीय आहे. आतमध्ये बुद्धांची भव्य मुर्ती आहे. तसेच परलम्बापर मुद्रा, हत्ती, घोडे, मगर यांचेही चित्र येथे कोरलेली आहेत. छतावरही सुंदर चित्रकला केलेली आढळते.

 

 

 

लेणे क्र.१७

या लेण्यात बुद्धाच्या जीवनातील प्रसंग कोरले आहेत. आतमध्ये बुद्धांची मुर्ती आहे. भगवान बुद्ध आपली पत्नी यशोधरा आणि मुलगा राहुल यांच्याकडे भिक्षा मागत असल्याचे प्रसिद्ध चित्र या लेण्यात आहे. पूवजन्मी बुद्ध अनेक सोंडींचा हत्ती असल्याचे चित्रही या लेण्यात दिसते. येथील छतावर परीकथा चित्रित केल्या आहेत.

लेणे क्र.१८

हे लेणे रिकामे असून यात पाण्याचे तळे आहे.

लेणे क्र.१९[

हा घोड्याच्या नालेच्या आकाराचा विहार आहे. तीन छत्रींचा एक स्तूप येथे असून त्यावर बुद्धमूर्ती कोरलेल्या आहेत.

लेणे क्र.२०

लेणे क्र.२१

हा अंशतः अपूर्ण राहिलेला विहार आहे. या विहारात नक्षीकाम केलेले स्तंभ आहेत. भगवान बुद्ध आपल्या शिष्यांना प्रवचन देत असल्याचे चित्रपट येथील भिंतीवर पहायला मिळते. समृद्धीची देवता हरिती, तिचे सेवक, सर्पराज नागाचा दरबार अशी शिल्पे येथे दिसून येतात

लेणे क्र.२२

यामध्ये सात मानुषी बुद्ध बोधिवृक्षाखाली मैत्रेयासह चित्रित केलेले दिसतात. डाव्या भिंतीवर सुंदर चित्रे कोरलेली आहेत. उर्वरित लेणे अपूर्ण आहे.

लेणे क्र.२३

हे लेणे अपूर्ण असून खांबांवर मात्र कलात्मक कलाकृत्या आहेत.

लेणे क्र.२४

क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने हे लेणे मोठे आहे. याची भव्यता आणि कलात्मकता वैशिष्ट्यपूर्ण मानली जाते. जलदेवता, नागराज, द्वारपाल अशी शिल्पे येथे दिसून येतात.

लेणे क्र.२५

हा अपूर्ण विहार आहे. यात केवळ एक आंगण आहे.

लेणे क्र.२६

भगवान बुद्धाचे महापरिनिर्वाण

भगवान बुद्धांचे महापरिनिर्वाण शिल्पांकित केलेले या लेण्यात दिसून येते. तसेच बुद्ध एका वृक्षाखाली बसलेले असल्याचेही एक चित्र येथे आहे.

लेणे क्र.२७

हे लेणे दोन मजली असून अपूर्णावस्थेत आहे.

लेणे क्र.२८

हे लेणे उंच दगडावर आहे. या लेण्यात स्तंभ व अंगण आहे.

लेणे क्र.२९

हे लेणे सुद्धा उंच दगडावर आहे. या लेण्यात फक्त खोदकाम झालेले दिसते.

विहार साधारणपणे चौरस आकाराचे असून त्यांची लांबी-रुंदी १७ मीटर (५२ फूट) पर्यंत आहेत. हे विहार मुख्यत्वे भिक्खूंना राहण्यासाठी होते तर चैत्यगृह हे पारंपरिकरीत्या पूजाअर्चेसाठी वापरण्यात येत. कालांतराने विहारांतही मूर्तींची स्थापना झाली. बऱ्याच विहारांना सोपा व अंगण असून तेथे दगडात कलाकुसर व चित्रे काढण्यात आली आहेत.

चित्रदालन

अजिंठा लेणी

अजिंठा दृश्य

अजिंठा लेणी

• इ.स. १८९७ सालातील अजिंठा लेण्यातील चित्र

शिल्प

शिल्पपट्ट

छतावरील शिल्पाचे अंकन

खांबावरील कोरलेली नक्षी

बुद्ध मूर्तीच्या चेहऱ्यावरील भाव

रॉबर्ट गिल
अजिंठा लेणीत रॉबर्ट गिल (इ.स. १८६९ मधील छायाचित्र)
जन्म	२६ सप्टेंबर, १८०४ लंडन, इंग्लंड
मृत्यू	१० एप्रिल, १८७५ (वय ७०) अजिंठा ते भुसावळ मार्गावर

रॉबर्ट गिल (२६ सप्टेंबर, इ.स. १८०४ – १० एप्रिल, इ.स. १८७५) हा ब्रिटिश भारतातील एक सैन्याधिकारी, चित्रकार तसेच छायाचित्रकार होता. अजिंठा येथील चित्रशिल्पांचे महत्त्व लक्षात घेऊन त्यांची प्रतिकृती तयार करण्यासाठी इंग्रजांनी इ.स. १८४४ मध्ये त्यांच्या सैन्यातील चित्रकार रॉबर्ट गिल याची नेमणूक केली. ‘रॉयल एशियाटिक सोसायटी’त चित्रकला शिकलेला मेजर गिल हा अजिंठय़ाच्या पायथ्याशी असलेल्या लेणापूर गावी दाखल झाल्यानंतर त्याची भेट पारो या स्थानिक तरुणीशी झाली. लेण्यांचे आणि या चित्रांचे महत्त्व जाणणाऱ्या पारोने त्याला नैसर्गिक रंगसाहित्य पुरवण्यापासून सर्वतोपरी सहाय्य केले. या दोघांत एक प्रकारचे नाते निर्माण झाले. मात्र या नात्याला काही नाव नसल्याने ग्रामस्थांकडून त्यांना जोरदार विरोध झाला.                    गेल्या वर्षी प्रदर्शित झालेल्या ‘बालगंधर्व’ या चित्रपटातील ‘चिन्मया सकल हृदया, आज म्हारो घर आए, परवरदिगार’ ही गाणी खूपच रसिकप्रिय ठरली. या गाण्यांचा संगीतकार कौशल इनामदार याने आता ‘अजिंठा’ या चित्रपटाद्वारे पुढचे पाऊल टाकले आहे. ‘अजिंठा’मध्ये तब्बल १० गाणी असून त्यासाठी कौशलने २० गायक आणि ८० वादकांचा उपयोग केला आहे! मराठी चित्रपटसंगीतातील हा एक विक्रमच ठरावा. ना. धों. महानोर यांच्या उत्कट काव्याला साजेशा या संगीतरचना अवीट गोडीच्या आणि अनवट चालींच्या आहेत. या गीत-संगीताविषयी…

तो एक इंग्रज चित्रकार तर ती एक आदिवासी तरुणी. दोघांमध्ये भाषेचीही अडचण, मात्र कलेच्या दिव्य आविष्काराने ते दोघे जवळ येतात आणि साकारते एक जगावेगळी परंतु अव्यक्त प्रेमकहाणी. छत्रपती संभाजी नगर जवळील जगविख्यात अजिंठा लेण्यांच्या पायथ्याशी १८व्या शतकाच्या उत्तरार्धात घडलेली ही प्रेमकहाणी गेल्याच आठवडय़ात पडद्यावर (एकदाची) झळकली. भव्यदिव्य व कल्पक नेपथ्यरचनेमुळे चित्रपटसृष्टीत स्वतंत्र स्थान निर्माण केलेले कलादिग्दर्शक नितीन देसाई यांनी या चित्रपटाद्वारे दिग्दर्शनाच्या क्षेत्रात पदार्पण केले आहे. अभिनयाच्या आघाडीवर सोनाली कुलकर्णी आणि फिलिप वॉलेस यांच्याव्यतिरिक्त अविनाश नारकर, मकरंद देशपांडे, मनोज जोशी, मनोज कोल्हटकर, मुरली शर्मा आदी कलावंत या चित्रपटाला लाभले आहेत. तथाकथित विनोदीपटांच्या पाश्र्वभूमीवर हा चित्रपट वेगळा ठरला असून त्याला प्रेक्षकांनी उचलून धरल्याचे दिसत आहे. या चित्रपटाची अनेक वैशिष्टय़े असली तर त्याचे गीत-संगीत हाच त्याचा यूएसपी मानावा लागेल.                        मराठी चित्रपटांना सध्या चांगले दिवस आले असले तरी गाण्यांच्या आघाडीवर आनंदीआनंदच आहे. ओढूनताणून चार-पाच गाणी आजकाल या चित्रपटांत असतात आणि तीही सुमार दर्जाची व अल्पजीवी. हा चित्रपट यास ढळढळीत अपवाद ठरावा. मुळात या चित्रपटाची मध्यवर्ती कल्पनाच ज्येष्ठ कवी ना. धों. महानोर यांच्या याच नावाच्या खंडकाव्यावर आधारलेली आहे. अजिंठय़ाच्या पंचक्रोशीत वाढलेल्या आणि रानकवी अशी उपाधी सार्थपणे मिरवणाऱ्या महानोर यांनी हे खंडकाव्य, ही प्रेमकथा पडद्यावर यावी, असे स्वप्न अनेक वर्षे पाहिले होते. ते स्वप्न आता पूर्ण झाले. खंडकाव्याला चित्रपटाचा साज लाभल्याने त्यांच्या गीतांनाही नवा ‘सूर’ गवसला. नवीन संगीतकारांमधील अतिशय प्रतिभावान आणि अभ्यासू अशा कौशल इनामदारने या चित्रपटाच्या संगीताचे शिवधनुष्य पेलले असून यात ४-५ नव्हे तर तब्बल १० गाण्यांचा नजराणा त्याने रसिकांसमोर ठेवला आहे.                  हा चित्रपट अद्याप ज्यांनी बघितला नसेल त्यांनी त्यापूर्वी त्यातील गाणी अवश्य ऐकावीत. ती ऐकल्यानंतर या गीत-संगीताची अनोखी जादू अनुभवता येईल. ‘सरण जळताना नभांगण जळत गेले (पं. सत्यशील देशपांडे), छंद ओठातले (सुरेश वाडकर, हमसिका अय्यर), शब्दात गोठले दुख (सुरेश वाडकर), चैत्याचा रंग संग खेळू दे सावरियाँ (प्रियांका बर्वे, सई टेंभेकर, मधुरा कुंभार, आनंदी जोशी), मन चिंब पावसाळी (हमसिका अय्यर), होरी का त्योहार (अवधूत गुप्ते) ही यातील काही उदाहरणे. डोळे मिटून ही गाणी ऐकली तर प्रत्येक गाण्याचे एक स्पष्ट चित्र नजरेसमोर तरळते, एवढी दृश्यमानता या गाण्यांमध्ये आहे. महानोरांच्या आशयगर्भ काव्याला कौशलने दिलेले संगीत थेट काळजाला भिडणारे आहे. यातील प्रत्येक गाण्याची एक कथा आहे. चित्रपटात त्यांना अनन्यसाधारण स्थान आहे, किंबहुना चित्रपटाचे तेच बलस्थान आहे, तोच या चित्रपटाचा आत्मा आहे.  इतिहासाच्या पाऊलखुणा                 अजिंठा लेणी ही भारतीय कलाविष्काराचे संचित मानली जातात. भारतीय चित्रकलेची परंपरा या लेण्यांपासून सुरू होते, असे म्हटले तर ते अतिशयोक्तीचे ठरणार नाही. यातील चित्रांमुळेच त्यांना जागतिक वारसा लाभला आहे. इ.सनपूर्व १५० ते इ.सनपूर्व १०० या कालखंडात हीनयान पंथाच्या कालखंडात या गुंफांची निर्मिती झाली. त्यानंतर तब्बल ५०० वर्षांनंतर येथील उर्वरित गुंफा आकारास आल्या. भगवान गौतम बुद्धांच्या आयुष्यातील काही महत्त्वाचे प्रसंग तसेच काही जातक कथा येथे चितारण्यात आल्या आहेत. काळाच्या ओघात हा परिसर निर्मनुष्य झाल्याने तेथे रान माजले आणि हे स्थान अज्ञात राहिले. १८१९मध्ये जॉन स्मिथ या ब्रिटिश अधिकाऱ्याला येथे शिकार करत असताना योगायोगाने या लेण्यांचा शोध लागला. निजाम सरकारने या परिसराची साफसफाई करण्याचे ठरवले, मात्र अनेक शतके अज्ञात राहिलेल्या या लेण्यांपर्यंतचा मार्ग सुकर करण्यासाठी एक-दोन नाही तर २६ वर्षे जावी लागली.                    अजिंठा येथील चित्रशिल्पांचे महत्त्व लक्षात घेऊन त्यांची प्रतिकृती तयार करण्यासाठी इंग्रजांनी १८४४मध्ये त्यांच्या सैन्यातील चित्रकार रॉबर्ट गिल याची नेमणूक केली. ‘रॉयल एशियाटिक सोसायटी’त चित्रकला शिकलेला मेजर गिल हा अजिंठय़ाच्या पायथ्याशी असलेल्या लेणापूर गावी दाखल झाल्यानंतर त्याची भेट पारो या स्थानिक तरुणीशी झाली. लेण्यांचे आणि या चित्रांचे महत्त्व जाणणाऱ्या पारोने त्याला नैसर्गिक रंगसाहित्य पुरवण्यापासून सर्वतोपरी सहाय्य केले. या दोघांत साहजिकच प्रेमाचे अनुबंध निर्माण झाले. मात्र या नात्याला काही नाव नसल्याने ग्रामस्थांकडून त्यांना जोरदार विरोध झाला.. हा संघर्ष या चित्रपटात चितारण्यात आला आहे. या प्रेमी जिवांमध्ये संवादाची भाषा नसल्याने चित्रपटात ही उणीव गीत-संगीताने भरून काढली!               कौशलने हे आव्हान कसे पेलले, या गीतांना स्वरबद्ध करताना त्याने काही वेगळा विचार केला होता का, असा प्रश्न मनात आला. याबाबत कौशललाच विचारले असता त्याने या गाण्यांचा प्रवास उलगडला. ‘रुपारेल महाविद्यालयात असतानाच महानोरांचे हे खंडकाव्य वाचनात आले होते. तेव्हा आम्ही मित्र ते वाचून अक्षरश: थक्क झालो होतो. लेखक-दिग्दर्शक चेतन दातार याला त्या वेळी या खंडकाव्यावर एक नृत्यनाटिका करायची होती, मात्र ते राहूनच गेले. नितीन देसाई यांनी मला या चित्रपटाची ऑफर दिली आणि हा योग जुळून आला. रॉबर्ट गिल आणि पारोची ही अव्यक्त प्रेमकथा महानोरांनी ज्या उत्कटतेने काव्यबद्ध केली आहे, त्याच तोडीची संगीतरचना व्हायला पाहिजे, याकडे    माझा कटाक्ष होता. मात्र गमतीची गोष्ट म्हणजे त्यासाठी फार विचार करावा लागला नाही, महानोरांची शब्दकळा एवढी गेयतापूर्ण होती की ते शब्दच सुरांचा हात धरून आले. तुम्हाला खोटं वाटेल मात्र या गाण्यांपैकी ९० टक्के गाण्यांच्या चाली मी केवळ एका दिवसात स्वरबद्ध केल्या. कोणताही संगीतकार ठरवूनही वाईट चाली करू शकणार नाही, अशा या कविता आहेत. माझे अर्धे काम महानोरांच्या काव्यानेच केले. शिवाय हे काम सुरू असताना स्वत: महानोर माझ्यासोबत होते, त्यांच्याकडून हे काव्य अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेता आले.                         ही कथा आदिवासी तसेच बंजारा समाजात घडत असल्याने लोकगीते आलीच. त्यामुळे चाली रचताना लोकगीतांचाही विचार होणे स्वाभाविक होते. मात्र मी त्यापलीकडे विचार केला. ही रॉबर्ट आणि पारो अशा परस्परांची भाषा समजू न शकणाऱ्या प्रेमी जिवांची कहाणी. त्यामुळे त्यांच्यात संवादाची भाषा कोणती असेल तर ती संगीताचीच, हे मनाशी पक्के केले. त्यांच्यातील संवादाची उणीव भरून काढण्याची ताकद केवळ संगीतातच असणार. त्यांचं प्रेम हे ज्याप्रमाणे शब्दांच्या पलीकडले तसेच संगीतही शब्दांच्या पलीकडले. हे विचारमंथन सुरू असताना महानोरांच्या खंडकाव्यात कुसुमाग्रजांनी लिहिलेली प्रस्तावना पुन्हा वाचनात आली. खंडकाव्यातील कवी नेहमी तटस्थपणे नॅरेटरच्या भूमिकेतून ती गोष्ट सांगतो, येथे मात्र महानोर तटस्थ नाहीत, पारो, रॉबर्ट गिल, अिजठा लेणी अशा सर्वाचे मनोगत ते व्यक्त करतात.. कुसुमाग्रजांची ही प्रस्तावनाही दिशादर्शक ठरली. महानोर यांच्या काव्याचा दर्जा संगीतात जपायचा या कटाक्षाने मी या रचना केल्या. चित्रपटात गाण्यांच्या जागा निवडण्यासाठीही विशेष कष्ट पडले नाहीत आणि निरनिराळ्या छटांची १० गाणी साकारली. नितीन देसाई यांनी कोठेही हात आखडता न घेतल्याने या रचनांना न्याय देण्यासाठी मी तब्बल २० गायकांना तसेच ८० वादकांना पाचारण केले. गायकांमध्ये अगदी सुरेश वाडकर, पं. सत्यशील देशपांडे, रवींद्र साठे यांच्यापासून अवधूत गुप्ते, मिलिंद इंगळे, जयदीप बगवाडकर, हृषीकेश रानडे, स्वानंद किरकिरे, सावनी रवींद्र, हमसिका अय्यर, तेजस्विनी केळकर, योगिता गोडबोले, अमृता सुभाष, प्रियांका बर्वे, सई टेंभेकर, मधुरा कुंभार, आनंदी जोशी, डॉ. नेहा राजपाल, ऊर्मिला धनगर, कल्याणी साळुंके आणि मी स्वत: एवढय़ा गायकांनी यात गाणी गायली आहेत. याशिवाय अनेक तालवाद्ये, तंतुवाद्ये वापरली. सिंथेटिक संगीतमेळाचाही वापर केला. याचा एकत्रित परिणाम म्हणून ही गाणी अस्सल मातीतील वाटतात. कथेच्या मागणीप्रमाणे बंजारा, आदिवासी, राजस्थानी, मुस्लीम, मराठी अशा सर्व समाजांच्या लोकगीतांचे प्रतिबिंब या गाण्यांमध्ये उतरलंय, असं मला वाटतं. या गाण्यांवर केवळ लोकगीतांचाही शिक्का मारता येणार नाही. आधी म्हटल्याप्रमाणे सर्व छटांची गाणी त्यात आली आहेत. त्यामुळेच या वर्षांतील हा सर्वात रोमँटिक अल्बम ठरेल, असं मला प्रामाणिकपणे वाटतं.’  अजिंठय़ामधील शिल्पं आणि चित्रं ज्याप्रमाणे काळाच्या कसोटीवर उतरली आणि ऐतिहासिक ठरली त्याचप्रमाणे अजिंठय़ाचे हे गीतशिल्पही अजरामर ठरेल यात शंका नाही. हा चित्रपट प्रदर्शनापूर्वी काही गोष्टींमुळे वादग्रस्त ठरला होता, मात्र महानोर आणि कौशल यांच्या प्रतिभेचा हा आविष्कार बावनकशी आणि अस्सल आहे, हे निर्विवाद!

वेरूळ

            छत्रपती संभाजी नगर  शहरापासून २७ कि.मी. अंतरावर वेरूळची लेणी आहेत. वेरूळ येथे हिंदू, बौद्ध आणि जैन लेणी एकाच ठिकाणी पहावयास मिळतात.

         वेरूळ हे महाराष्ट्राच्या छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यातील गाव आहे. वेरुळ लेणी येथून जवळ आहेत. वेरूळ हे छत्रपती संभाजी नगर हून २७ कि.मी. अंतरावर आहे. घृष्णेश्वर हे १२वे ज्योतिर्लिंग मंदीर येथे आहे. वेरूळ हे गाव जैन राजा एलापुरा यांच्या नावापासून एलोरा हे नाव पडले आहे.

डोंगर

डोंगर

          शेजारील जमिनीपेक्षा उंच असलेल्या जमिनीच्या भागास वाढत्या उंचीनुसार उंचवटा, टेकाड, टेकडी, डोंगर, कडा किंवा पर्वत म्हणतात. जमिनीपेक्षा खालच्या पातळीवर असलेल्या भागास वाढत्या खोलीनुसार खळगा, खाच, खड्डा, दरी किंवा खाई म्हणतात.

वेरूळची लेणी
कैलाशनाथ मंदिराच्या गुहेत खडकाच्या सर्वात वरून पाहिलेले दृश्य
स्थान	छत्रपती संभाजी नगर  जिल्हा, महाराष्ट्र, भारत
युनेस्को जागतिक वारसा स्थान
प्रकार	सांस्कृतिक
कारण	i, iii, vi
सूचीकरण	१९८३ साली घोषित (7th session)
नोंदणी क्रमांक	क्र. २४३
युनेस्को क्षेत्र	आशिया-प्रशांत

                 वेरूळची लेणी (इंग्रजी: Ellora Caves) ही छत्रपती संभाजी नगर  शहरापासून ३० कि. मी. अंतरावरील वेरूळ गावातील जगप्रसिद्ध लेणी आहेत. ही सह्याद्रीच्या सातमाळा पर्वत रांगेतील डोंगरकड्यात साधारणतः पाचव्या ते दहाव्या शतकाच्या कालखंडात कोरलेल्या एकूण ३४ लेणी आहेत. यामध्ये १२ बौद्ध (लेणे क्र. १ – १२), १७ हिंदू (लेणे क्र. १३ – २९) आणि ५ जैन (लेणे क्र. ३० – ३४) लेणी आहेत. इ.स. १९५१ साली भारत सरकारने या लेणीला ‘राष्ट्रीय स्मारक’ म्हणून घोषित केले आणि त्यानंतर ती भारत सरकारच्या पुरातत्त्व विभागाकडे सोपवण्यात आली. युनेस्कोने इ.स. १९८३ मध्ये वेरूळ लेणीचा समावेश जागतिक वारसास्थळांच्या यादीत केला.

इतिहास

बुद्ध मुर्ती

शिल्पांकित स्तंभ

              पाचव्या ते दहाव्या शतकाच्या कालखंडात निर्माण झालेल्या या लेणीतील प्रसिद्ध अशा कैलास मंदिराची निर्मिती राष्ट्रकूट राजा कृष्ण (प्रथम) याच्या काळात झालेली आहे.या लेण्यापैकी १० क्रमांकाच्या गुहेतील मागच्या भिंतीवर राष्ट्रकूट राजा दंतीदुर्ग याचा शिलालेख आहे. इसवी सनाच्या ७५३ ते ७५७ या काळातील हा लेख आहे. कैलास लेणे निर्माण करणारा राजा कृष्ण (पहिला) हा दंतीदुर्ग राजाचा काका होता. कैलास लेण्याची निर्मिती ही इसवी सनाच्या ७५७ ते ७८३ या काळातील असावी असे यावरून समजते.

हा लेणीसमूह व्यापारी मार्गावर असल्याने तत्कालीन समाजाच्या दृष्टिपथात राहिला. राजघराण्यातील व्यक्ती तसेच उत्साही अभ्यासू प्रवासी यांनी या लेण्यांना दिलेल्या भेटीची नोंद सापडते. दहाव्या शतकात अरब प्रवासी अल-मस-उदी याने येथे भेट दिली आहे. बहामनी सुलतान गंगू याने येथे आपला तळ ठोकला आणि ही लेणी पाहिली असाही संदर्भ आढळतो. फिरिस्टा, मालेट यांसारख्या परदेशी प्रवासी अभ्यासकांनी येथे भेट दिल्याचे दिसते. ही लेणी काही काळ हैदराबादच्या निजामाच्या नियंत्रणात होती.

१९व्या शतकात भारतात ब्रिटीश राजवट असताना वेरुळ दुर्लक्षित होते. आक्रमकांमुळे किंवा काळाच्या ओघात मूर्तींचेही नुकसान झाले होते. ब्रिटिशांनी दुरुस्तीचे थोडेफार प्रयत्न केले. तथापि स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर १९६०च्या दशकात या लेण्यांची काळजी घेण्याचा प्रयत्न सुरू झाला. या काळात अजिंठा-वेरूळच्या लेण्यांचा आंतरराष्ट्रीय दर्जाची पर्यटनस्थळे म्हणून प्रसार सुरू झाला.

रचना

शिल्पांचे रेखांकन

रेखांकन

भव्य द्वार मंडप, दोन अति उंच स्तंभ, पूर्ण आकाराचा दगडात कोरलेला भव्य हत्ती, त्यावरील शिल्पकला हे सारे विलक्षण आहे. पुराणातील शैव प्रतिमा आणि प्रसंग या लेण्यात चितारलेले आहेत. दहाव्या क्रमांकाची विश्वकर्मा लेणी दुमजली आहेत. त्यांत खिडक्या आहेत. या ठिकाणी चैत्य विहार आणि स्तूप असून स्तूपात बैठी बुद्धमूर्तीआहे. या वास्तूत जे स्तंभ कोरलेले आहेत त्यावर नृत्य व संगीतात मग्न असलेल्या शिल्पाकृती कोरलेल्या आहेत. क्र.११ ची गुंफा म्हणजे तिमजली मठ आहे. क्र. २१ ची गुंफा रामेश्वर गुंफा या नावाने प्रसिद्ध आहे. घारापुरी येथील एलिफंटा लेण्यातील शिल्पकलेशी साधर्म्य असलेली क्र. २९ ची लेणी शिव शिल्पांनी व्यापलेली आहे. क्र. ३२ ची गुंफा जैन धर्मीयांचा प्रभाव असलेली आहे. या लेण्याच्या छतावर सुंदर कमळाकृती कोरलेली आहे. सिंहारूढ यक्षीचे शिल्पही या गुंफेत आहे. ही गुंफाही दुमजली आहे.

 

 

बौद्ध लेणी समूह

                या लेणी समूहात विहार, प्रार्थनागृहे, बौद्ध भिक्खूंची निवासस्थाने, स्वयंपाकघर, अशी रचना दिसते. गौतम बुद्धाची शिल्पे, बोधिसत्वांच्या मूर्ती, यांची शिल्पे येथे प्रामुख्याने पहायला मिळतात. प्रार्थनागृह असलेले १० क्रमांकाचे विश्वकर्मा लेणे हे या लेण्यात वैशिष्ट्यपूर्ण मानले जाते. अप्सरा आणि ध्यानस्थ बुद्ध भिक्खू यांच्या शिल्पांचे अंकन या लेण्यात पहायला मिळते.

लेणे क्र.१

हे बुद्धकालीन खोरीव लेणे असून यात ८ खाने आहेत. यामध्ये भिक्खू राहत असत.

लेणे क्र.२

हे लेणे कलात्मक असून यात बुद्ध व तारा बोधिसत्वाच्या आकृत्या रेखाटलेल्या आहेत.

लेणे क्र.३

हे लेणे लेणे क्र.२ प्रमाणे आहे.

लेणे क्र.४

हे लेणे दोनमजली असून यात बुद्ध व बौद्ध विभुतींच्या आकृत्या आहेत.

लेणे क्र.५

हे लेणे महायान व थेरवाद लेणे आहे. याचे क्षेत्रफळ २७ मी. × २८ मी. असून यात बौद्ध भिक्खू शिक्षण कक्ष व भोजन कक्ष म्हणून उपयोग करत होते. यामध्ये बुद्धांची धम्मचक्र मुद्रेतील एक मुर्ती आहे व अवलोकीतेश्वर धोरा धरून झोका देत असल्याचे दिसते.

लेणे क्र.६

हे लेणे विहार आहे. येथे तारा बोधिसत्व, अवलोकीतेश्वर, मंजुर व धन या विभूतींच्या आकृत्या आहेत. तसेच यात हिंदू देवी सरस्वती सुद्धा आहे.

लेणे क्र.७

हे लेणे अपूर्णावस्थेत आहे.

लेणे क्र.८

हे लेणे सुद्धा अपूर्णावस्थेत आहे.

लेणे क्र.९

या लेण्याचा दर्शनी भाग सजवलेला असून चैत्याच्या रांगेने व खिडक्या बाणांच्या आकृत्यांनी जोडलेल्या आहेत. समोर तारा बोधिसत्वाची आकृती असून तिच्यासोबत भय प्रकट करणारे ६ साप, तलवार, हत्ती व अग्नि आहे.

 

 

 

 

लेणे क्र.१०

लेणे क्र. १० स्तूपातील बुद्धमूर्ती

हे लेणे चैत्य आहे. येथे पूजास्थळ होते. छतात लाकडी सर्प आहेत. यात बुद्धांची भव्य मुर्ती बसलेल्या अवस्थेत आहे.

लेणे क्र.११

लेणे क्र. ११ मधील बुद्ध शिल्प

हे लेणे दोन मजले आहे. यात बौद्ध विभूतींसह हिंदू देवतांच्या मुर्ती सुद्धा आहे.

लेणे क्र.१२

हे लेणे तीन मजल्यांचे आहे. यामध्ये ध्यानस्त मुद्रेतील बुद्ध मुर्ती आहे.

हिंदू लेणी समूह

कैलास मंदिर

शिव-पार्वती आणि रावण यांचे शिल्प

या लेणींमधील कैलास लेणे हे स्थापत्य आणि शिल्पकलेचा मेळ असून प्राचीन शिल्पकलेचा तो कळसाप्रमाणे होय. ‘आधी कळस, मग पाया’ ही संतोक्ती या ठिकाणी प्रत्यक्षात अवतरली आहे. हे लेणे एका सलग पाषाणखंडात कोरलेलं अतिशय भव्य आणि विस्तारित मोठे लेणे आहे आणि ते डोंगराच्या पठारावरून खाली कोरलेले आहे. कैलासावर शिव-पार्वती बसलेले असून रावण खालच्या बाजूने कैलास पर्वत उचलून हलवितो आहे अशा शिल्पाच्या येथील अंकनामुले या लेण्याला “कैलास” लेणे असे म्हटले जाते. पुरातत्त्वाचे ज्येष्ठ अभ्यासक आणि संशोधक कै.म.के.ढवळीकर यांनी या लेण्याबद्दल नोंदविले आहे की या मंदिराचा महत्वाचा भाग कृष्ण (पहिला) या राजाच्या काळात पूर्ण झाला असावा.आणि गोत्झ या अभ्यासकाने नोंदविल्याप्रमाणे मंदिराचा उर्वरित भाग नंतरच्या काळात पूर्ण झाला असण्याची शक्यता आहे.

• स्थापत्यशैली-

दक्षिणेत प्रचलित असलेल्या तत्कालीन मंदिर स्थापत्य शैलीपेक्षा या मंदिराची प्रक्रिया निराळी आहे.पटडक्क्ल (कर्नाटक) येथील विरुपाक्ष मंदिर आणि कांची येथील कैलास मंदिराच्या स्थापय शैलीचा प्रभाव या मंदिरावर जाणवतो.पण असे असले तरी स्थापत्यात तंतोतंत सारखेपणा दिसून येत नाही.

जैन लेणी समूह

महावीर यांचे शिल्प

जैन धर्मीयांची क्र. ३० ते ३४ अशी एकूण पाच गुहा-मंदिरे येथे आहेत. त्यात इंद्रसभा, छोटा कैलास आणि जगन्नाथ सभा पाहावयास मिळतात. तत्कालीन बौद्ध-हिंदू लेणी शिल्पकलेचा या जैन लेण्यांवर प्रभाव जाणवतो. या लेण्यांतील छोटा कैलास शिल्पाकृती म्हणजे हिंदू कैलासाची छोटी प्रतिकृती असावी असे वाटते. ही लेणी एक मजलीच असून ती आतून एकमेकांना जोडली आहेत. विशाल आकाराचा हत्ती आणि कलापूर्ण स्तंभासह सूक्ष्म कलाकुसर, आकर्षक तोरणे अशी शिल्पकला येथे पहायला मिळते. २३ वे जैन तीर्थंकर पार्श्वनाथ यांची विशाल मूर्ती हे येथील वैशिष्ट्य आहे. याशिवाय इंद्र, गोमटेश्वर यांची शिल्पेही येथे पाहावयास मिळतात.

बौद्ध (इंग्रजी: Buddhist / बुद्धिस्ट) हे गौतम बुद्धांनी स्थापन केलेल्या बौद्ध धर्माचे अनुयायी होय. बौद्ध अनुयांयाचे दोन वर्ग आहेत — भिक्खु–भिक्खुणीआणि उपासक-उपासिका. गौतम बुद्ध हे या बौद्धांचे संस्थापक आहेत. जगातील अतिप्राचीन धर्मांपैकी एक आणि पहिला विश्वधर्म म्हणजे बौद्ध धर्म होय. लोकसंख्येच्या दृष्टीने बौद्ध हा जगातील द्वितीय क्रमांकाचा धर्म आहे. जगभरातील ७ अब्ज लोकसंख्येत १.६ अब्ज ते २.१ अब्ज (२३% ते २९%) लोकसंख्या बौद्ध अनुयायी आहेत.^{[१][२][३][४]} बौद्ध अनुयायी हे जगातील प्रत्येक खंडात आढळतात मात्र आशिया खंडात हे बहुसंख्यक आहेत. आशिया व्यतिरिक्त युरोपातील बौद्ध बहुसंख्य असलेला काल्मिकिया हा एकमेव प्रजासत्ताक प्रांत (स्वातंत्र्य राज्य) आहे.

नवबौद्ध

नवबौद्ध (Neo-Buddhist) ही भारतीय धर्मांतरित बौद्धांना किंवा आंबेडकरवादी बौद्धांना दिलेली एक ‘शासकीय संज्ञा’ आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर प्रेरणेतून इ.स. १९५६ मध्ये व त्यानंतर बौद्ध धम्म स्वीकारलेल्या व्यक्तींना ‘नवबौद्ध’ म्हटले जाते. इ.स. १९५६ पासूनच्या बौद्धांत ‘नवबौद्ध’ हा प्रघात आढळत नाही, हे लोक स्वत:ला केवळ ‘बौद्ध’ समजतात. बहुतांश नवबौद्ध हे विशेषत: पूर्वाश्रमीचे दलित (आजचे अनुसूचित जाती) आहेत. समस्त नवबौद्ध हे आंबेडकरवादी बौद्ध आहेत.

नवबौद्ध हे नवयान किंवा नवबौद्ध धर्माचे अनुयायी असतात. ‘नवबौद्ध’चा शब्दशः अर्थ ‘नवीन बौद्ध’ असा घेतला जातो, पण याचा सांप्रदायिक वा मूळ अर्थ ‘नवयानी बौद्ध’ असा होय. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी आपल्या अनुयायांना ज्या बौद्ध धम्माची दीक्षा दिली तो महायान किंवा थेरवाद बौद्ध धर्म नव्हता, तर तो ‘नवबौद्ध धम्म’ (नवयान) होता. नवयान एक बौद्ध आंबेडकरकृत बौद्ध संकल्पना वा संप्रदाय आहे. बरेचशे भारतीय बौद्ध आंबेडकरांच्या बौद्ध धर्माला नवा संप्रदाय (नवयान) मानत नाहीत कारण त्यांनी तशी घोषणा केलेली नाही व आपण स्वीकारलेला बौद्ध धम्म हा मूळचा बुद्धांचा धम्म असल्याचे त्यांनी म्हटले आहे.

लोकसंख्या

इ.स. २०११ च्या जनगणनेनुसार, भारतातील एकूण बौद्ध लोकसंख्येपैकी ८७% बौद्ध (७३ लाख) हे नवबौद्ध आहेत. ते इतर धर्मांतून धर्मांतरित होऊन झालेले बौद्ध आहेत, आणि उर्वरित १३% बौद्ध (११ लाख) हे हिमालयीन ईशान्य भारतातील असून ते पारंपरिक बौद्ध आहेत. भारतातील एकूण बौद्धांपैकी ७७% बौद्ध अनुयायी हे महाराष्ट्र राज्यात आहेत तर भारतातील नवबौद्धांपैकी सुमारे ९०% नवबौद्ध महाराष्ट्रातआहेत. महाराष्ट्रातील एकूण बौद्ध लोकसंख्येपैकी साधारणपणे ९९.९८% नवबौद्ध आहेत.

‘नवबौद्ध’ बद्दल गैरसमज

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यापासून प्रभावित होऊन बौद्ध बनलेले काही नवयान बौद्ध अनुयायी स्वतःला नवबौद्ध म्हणवून घेत नाहीत कारण त्यांनी नवबौद्धचा ‘नवयानी बौद्ध’ असा सांप्रदायिक अर्थ न घेता केवळ ‘नवीन बौद्ध’ असा शाब्दिक अर्थ घेतला. वास्तवात मात्र ‘नवयानी बौद्ध’ व ‘नवयान बौद्ध धर्म’ याचे संक्षिप्त रूप अनुक्रमे ‘नव-बौद्ध’ व ‘नव बौद्ध धर्म’ असे आहे.

इतिहास

मुख्य लेख: धम्मचक्र प्रवर्तन दिन

इ.स.१९५६ मध्ये १४ ऑक्टोबर रोजी बोधिसत्व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी नागपूर येथे ५ लाख अनुयायांसोबत बौद्ध धर्माची दीक्षा घेऊन भारतात बौद्ध धर्माची पुनःस्थापना केली. हा धर्म अंगीकारून अस्पृश्य हे बौद्ध धम्मात आले. भारतातील कोट्यवधी अस्पृश्यांना यामुळे अधिक संधी उपलब्ध झाल्या आणि हजारो वर्षांच्या सामाजिक, आर्थिक, राजकीय गुलामगिरीमधून त्यांची मुक्तता झाली. या ऐतिहासिक सोहळ्याच्या दिवसाला “धम्मचक्र प्रवर्तन दिन” हे नाव मिळाले. या दिवशी आणि या दिवसानंतर बौद्ध धम्म स्वीकारून बौद्ध बनलेल्या व्यक्तींना नवबौद्ध किंवा नवयानी बौद्ध म्हटले जाते.

बावीस प्रतिज्ञा

धम्म दीक्षेबरोबरच डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी आपल्या धर्मांतरित बौद्ध अनुयायांना बौद्ध धम्माचे सार असलेल्या बावीस प्रतिज्ञा दिल्या. या प्रतिज्ञांत नवबौद्ध धर्माचे सार आहे.

मराठी बौद्ध

धम्मचक्र प्रवर्तन दिनानिमित्त दीक्षाभूमी, नागपूर येथे जमलेले लक्षावधी बौद्ध अनुयायी

मराठी बौद्ध किंवा महाराष्ट्रीय बौद्ध हा महाराष्ट्रातील बौद्ध धर्म आचरणारा मराठी भाषिक समूह आहे. २०११ च्या जनगणेनुसार राज्यात ६५ लाख बौद्ध असून यातील ९९% पेक्षा अधिक बौद्ध हे धर्मांतरित बौद्ध आहेत. तर सुमारे ५३ लाख बौद्ध हे अनुसूचित जाती या प्रवर्गातील आहेत. इ.स. १९५६ च्या सामूदायिक धर्मांतरामुळे महाराष्ट्रातील बौद्ध अनुयायांत लक्षणिय वाढ झालेली आहे.

इतिहास

                 १४ ऑक्टोबर इ.स. १९५६ रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी आपल्या ५,००,००० अनुयायांसह नागपूरमध्ये बौद्ध धर्म स्वीकारला आणि भारतातून लोप पावलेल्या बौद्ध धर्म पुर्नजीवीत केला. डॉ. आंबेडकरांच्या धर्मांतर आंदोलनात धर्मांरित झालेली दलितांसह इतर सर्वच समाजातील तसेच मुस्लिम आणि ख्रिश्चन लोकही होती. डॉ. आंबेडकरांनी केवळ तीन दिवसांत १०,००,००० पेक्षा अधिक लोकांना बौद्ध धम्माची दीक्षा दिली. इ.स. १९५१ च्या जनगणनेत महाराष्ट्रातील बौद्धांची लोकसंख्या ही केवळ २,४८७ (०.०१%) होती. आणि इ.स. १९६१ मध्ये ही संख्या तब्बल २७,८९,५०१ (७%) झाली. यात प्रामुख्याने महार समाज हा बहुतांशी बौद्ध झाला होता. महाराष्ट्रात बौद्धधर्मीय हे प्रत्येक जिल्ह्यात मोठ्या संख्येने आढळतात. महाराष्ट्रात बौद्ध धर्म अनुसरणाऱ्या महार समाजाची लोकसंख्या ही १०% आहे तर अधिकृत बौद्ध धर्मियांची लोकसंख्या ६% आहे, हे दोन्ही प्रवर्ग (महार व बौद्ध) मिळून महाराष्ट्रातील बौद्धांची लोकसंख्या ही १६% आहे. महाराष्ट्रात बौद्ध धर्म हा द्वितीयक्रमांकाचा धर्म आहे. बौद्ध धर्म स्वीकारल्यामुळे या बौद्धांना नवबौद्ध (नवीन बौद्ध) सुद्धा म्हटले जाते. महाराष्ट्रासह भारतातील बौद्ध धर्मीय लोक हे महामानव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांनी प्रभावित झालेले आहेत.

1. बाबासाहेब आंबेडकर
2. सविता आंबेडकर
3. दादासाहेब गायकवाड
4. यशवंत आंबेडकर
5. नरेंद्र जाधव
6. प्रकाश आंबेडकर
7. रामदास आठवले
8. यशवंत मनोहर
9. भाऊ कदम
10. सिद्धार्थ जाधव
11. भरत जाधव
12. आनंद शिंदे
13. आदर्श शिंदे
14. अभिजीत सावंत
15. विठ्ठल उमप
16. रा.सु. गवई
17. पंढरीनाथ कांबळे
18. लक्ष्मण माने
19. उत्तम खोब्रागडे
20. नामदेव ढसाळ
21. प्रल्हाद शिंदे
22. वामन कर्डक
23. जोगेंद्र कवाडे
24. अभिजीत कोसंबी
25. दया पवार
26. प्रज्ञा पवार
27. बाबुराव बागूल
28. शांताबाई कांबळे
29. एकनाथ आवाड
30. सुखदेव थोरात
31. भालचंद्र मुणगेकर
32. राजकुमार बडोले
33. सुरेखा पुणेकर
34. बाळा नांदगावकर
35. अरूण कांबळे
36. अर्जुन डांगळे
37. गंगाधर पानतावणे
38. वैशाली भैसने माडे
39. हर्षदिप कांबळे (दिगदर्शक)
40. डॉ. नीतीन राउत (राजकारणी)
41. भास्कर बर्वे (राजकारणी)
42. मुकुल वासनीक (माजी खासदार)
43. चंद्रकांत हंडोरे (माजी कॅबीनेट मंत्री)
44. सुलेखा कुंभारे (वकिल, माजी राज्यमंत्री)
45. प्रीतम शेगांवकर (माजी मंत्री)
46. किशोर गजभीये (IAS)
47. संजय गायकवाड (इंजीनिअर, UFO ग्रुप सदस्य)

(UGC चेअरमन)

हिंदू

              हिंदू हे हिंदू धर्माचे अनुयायी असतात. ‘हिंदू’ हा शब्द मूळ संस्कृत भाषेतला आहे असा गैरसमज आहे. हिंदू हा शब्द फारसी वा इराणी भाषेतला असून इ.स.पू. ३०० सालच्या सुमारास सम्राट दरायस या ईराणच्याबादशहाने हा शब्द सर्वप्रथम सिंधु नदी (इंडस्) च्या काठी वसलेल्या सभ्यतेस संबोधण्यासाठी वापरल्याचे आढळते. सिंधू नदी पलीकडील सिंधू लोकं अश्या ऊच्चाराचे नंतर हिंदू लोकं असे रूपांतर झाले.

पारशी

                 पारशी हा एक संप्रदाय आहे. पारशी लोक दहाव्या शतकात पर्शियामधील इस्लामी राज्यवटीकडून सुरू असलेल्या छळापासून सुटका करण्यासाठी स्थानांतर करून भारतात (मुख्यतः गुजरातमध्ये) स्थायिक झाले.

भारताच्या इतिहासात अनेक पारशी लोकांना विशेष स्थान आहे. व्यापार ही पारशी लोकांची अंगभूत कला असल्यामुळे आजवर भारतात अनेक यशस्वी पारशी उद्योगपती होऊन गेले. भारतीय जनगणनेनुसार पारशी लोकांची संख्या सातत्याने घटत चालली आहे. सध्या जगात केवळ १ लाख पारशी अस्तित्वात आहेत.

महात्मा गांधी पारशी लोकांविषयी म्हणाले होते की हा समाज भारताच्या लोकसंख्येच्या तुलनेत फक्त ०.००७% आहे पण त्यांची कामगिरी मात्र उल्लेखनीय आहे. स्वातंत्र सैनिकांपासून ते उद्योजकांपर्यंत पारश्यांचेही येगदान आहे.

उल्लेखनीय पारशी व्यक्ती

• गोदरेज परिवार
• जमशेदजी टाटा व टाटा परिवार
• दादाभाई नौरोजी
• नाना चूडासमा
• नानी पालखीवाला
• फिरोजशहा मेहता
• बोम्मन इराणी
• वाडिया परिवार
• होमी भाभा

नरिमन पॉईंटसह मुंबईमधील अनेक स्थळांची नावे पारशी व्यक्तींवरून ठेवण्यात आलेली आहेत.

ख्रिश्चन

             ख्रिश्चन (ख्रिस्चन) किंवा ख्रिस्ती हे येशू ख्रिस्ताने स्थापन केलेल्या ख्रिश्चन धर्माचे अनुयायी होय. ख्रिश्चनांनी लोकसंख्या जगभरात सुमारे २.१५ अब्ज (३१%) असून ते मोठ्या प्रमाणात प्रामुख्याने दक्षिण अमेरिका, उत्तर अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया, युरोप या खंडांमध्ये आढळतात. आशियाात ख्रिश्चन धर्मीय हे बौद्ध, हिंदू व मुस्लिमांच्या तुलनेत फार कमी आहे परंतु आफ्रिका खंडाची अर्ध्यापेक्षा थोडी कमी लोकसंख्या ही ख्रिश्चन आहे. ख्रिश्चन असा एकमेव धर्म आहे की, ज्याचे प्रत्येक खंडात कोट्यवधी अनुयायी आहेत. जगभरातील छोट्या मोठ्या १५० पेक्षा अधिक देशात ख्रिश्चन बहुसंख्य आहेत. भारताच्या लोकसंख्येत ख्रिश्चनांचे प्रमाण २.३% आहेत आणि हा धर्म भारताच्या ४ राज्यात बहुसंख्य आहे.

प्रकार

ख्रिश्चन धर्माचे अनेक संप्रदाय असून त्यांना मानणाऱ्या ख्रिश्चनांतही प्रकार आहेत.

• रोमन कॅथलिक
• प्रोटेस्टंट
  • ल्युथेरन
  • कॅल्व्हिनिस्ट
  • इव्हँजेलिकल
  • बॅप्टिस्ट
  • मेथोडिस्ट
• रूढिवादी प्रोटेस्टंट
• क्वेकर
• एपिस्कोपल

 

चित्र

मुसलमान

 चिनी जनता-प्रजासत्ताकातील तोंग्श्यांग समाजातली मुसलमान चिनी मुले

 इस्लाम धर्म मानणाऱ्या व्यक्तींना मुसलमान (इंग्रजी: मुस्लिम; अरबी: مسلم ) असे म्हणतात. मुसलमान हा अरबी भाषेतील शब्द असून, त्याचा अर्थ “देवास शरण जाणारा असा आहे.

ज्यू लोक

           प्रसिद्ध ज्यू व्यक्तींचे कोलाजचित्र. सव्य पद्धतीने: अल्बर्ट आइनस्टाइन, मोशे बेन मायमोन, गोल्डा मायर, एमा लाझारस.

        ज्यू (ज्यूईश) किंवा यहुदी (हिब्रू: יְהוּדִים , येहूदिम ) हे ज्यू धर्मीय लोक आहेत. त्यांचा धर्मग्रंथ तोराह आहे. ज्यू, ज्यूइश लोक या नावांनीही हे लोक संबोधले जातात. हे लोक राष्ट्रक, वंशधर्मीय स्वरूपाचा समाज असून प्राचीन काळात मध्यपूर्वेतील इस्रायेली, अर्थात हिब्रू लोकांपासून उत्पन्न झाले. दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात हिटलरने त्याच्या नाझी सैन्याद्वारे सुमारे ६० लाख ज्यू लोक ठार मारले तेव्हा जगभरातील १ कोटी ७० लाख ज्यू लोकसंख्या ही १ कोटी १० लाखावर आली होती.

देशनिहाय लोकसंख्या

अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने व इस्राईल या देशात ज्यू लोकांची प्रामुख्याने वस्ती आहे. इ.स. २०१० साली जगभरात ज्यू लोकांची संख्या १,३४,२८,३०० इतकी होती.^[१]

•  इस्रायल – ५७,०३,७००
•  अमेरिका – ५२,७५,०००
•  फ्रान्स – ४,८३,५००
•  कॅनडा – ३,७५,०००
•  युनायटेड किंग्डम – २,९२,०००

भारत देशामध्ये आजमितीस अंदाजे ५,००० ज्यू धर्मीय व्यक्ती आहेत. यात बेने इस्रायेल, बेनाई मेनाशे, कोचिन ज्यू आणि बेने इफ्रैम या गटांचा समावेश होतो. या ५००० लोकांपैकी जवळपास २७०० लोक मुंबईव कोकणात आहेत. इस्रायलच्या निर्मितीनंतर बरेच भारतीय ज्यू तिकडे निघून गेल्याने आता त्यांची भारतातील संख्या अत्यल्प झाली आहे.

भारत सरकार (इंग्लिश: Government of India) हे भारताच्या प्रजासत्ताकाचे संवैधानिक सरकार आहे. केंद्र सरकार ह्या नावाने देखील ओळखले जाणारे भारत सरकार भारतामधील २९ राज्ये व ७ केंद्रशासित प्रदेशांचे सर्वभौम प्रशासक आहे. भारत सरकारचे काम राष्ट्रीय राजधानी नवी दिल्ली येथून चालते.

संसद

भारताचे सरकार संसदीय राज्यपद्धतीनुसार चालते ज्यामध्ये भारताची संसद देशाचे सर्व कायदे ठरवते व बव्हंशी कामकाज पाहते. संसदेची दोन सदने आहेत.

• लोकसभा – ह्यामधील ५४३ सदस्य निवडणुकीमध्ये थेट नागरिकांद्वारे निवडले जातात.
• राज्यसभा – ह्यामधील २४५ सदस्य अप्रत्यक्षपणे राज्य व केंद्रशासीत प्रदेश विधिमंडळांद्वारे निवडले जातात.

भारताचे पंतप्रधान तसेच केंद्रीय मंत्रिमंडळामधील सर्व सदस्यांना संसद सदस्य असणे बंधनकारक आहे.

कार्यकारिणी शाखा[संपादन]

राष्ट्रपती

राष्ट्रपती हा भारताचा राष्ट्रप्रमुख असून संविधानाच्या कलम ५३ (१) अन्वये त्याला अनेक अधिकार दिले गेले आहेत. राष्ट्रपतीचे कामकाज पंतप्रधानाच्या सल्ल्याने चालत असून त्याचे बहुतेक हक्क केवळ औपचारिक स्वरूपाचे आहेत. खालील महत्त्वाच्या पदांची नियुक्ती राष्ट्रपतीद्वारे केली जाते.

• भारतामधील राज्यांचे राज्यपाल
• सर्वोच्च न्यायालयाचे सरन्यायाधीश व उच्च न्यायालयांचे न्यायाधीश
• ॲटर्नी जनरल
• प्रमुख निवडणुक अधिकारी
• कॅबिनेट सचिव

उपराष्ट्रपती

उपराष्ट्रपती हा राष्ट्रपतीखालोखाल दुसऱ्या क्रमांकाचा वरिष्ठ नेता असून राष्ट्रपतीच्या अनुपस्थितीत कारभार संभाळण्याची जबाबदारी त्याच्यावर आहे.

मंत्रीमंडळ

भारताच्या केंद्रीय मंत्रिमंडळामध्ये पंतप्रधान व ३५ कॅबिनेट मंत्री असतात.

गौतम बुद्ध 

   गौतम बुद्ध (इ.स.पू. ५६३ – इ.स.पू. ४८३) हे भारतीय तत्त्वज्ञ व बौद्ध धर्माचे संस्थापक होते. शाक्य गणराज्याचा राजा शुद्धोधन व त्यांची पत्‍नी महाराणी महामाया (मायादेवी) यांच्या पोटी इ.स.पू. ५६३ मध्ये लुंबिनी येथे राजकुमाराचा जन्म झाला. या राजकुमाराचे नाव ‘सिद्धार्थ’ असे ठेवण्यात आले. सिद्धार्थाच्या जन्मानंतर अवघ्या सातव्या दिवशीच त्यांची आई महामायाचे निधन झाले. आईचे छत्र हरवलेल्या सिद्धार्थाचा सांभाळ त्यांची मावशी व सावत्र आई महाप्रजापती गौतमीने केला. त्यामुळे राजकुमार सिद्धार्थाला ‘गौतम’ या नावानेही ओळखले जाते. राजकुमार सिद्धार्थ गौतमास आवश्यक असे सर्व शिक्षण देण्यात आले. यशोधरा या सुंदर राजकुमारीशी सिद्धार्थ गौतमाचा इ.स.पू. ५४७ मध्ये विवाह झाला व पुढे त्यांना राहुल नावाचा एक पुत्र झाला.

     ‘बुद्ध’ हे नाव नाही ज्ञानाची उपाधी आहे, ‘बुद्ध’ या शब्दाचा अर्थ आहे ‘आकाशाएवढा प्रचंड ज्ञानी’ आणि ही उपाधी गौतम बुद्धांनी स्वप्रयत्‍नांनी मिळवली आहे. ‘संबुद्ध’ म्हणजे बुद्धत्व-संबोधी (ज्ञान) प्राप्त स्वत: वर विजय मिळवलेला आणि स्वत: उत्कर्ष करू शकणारा महाज्ञानी बुद्ध, आणि ‘संमासंबुद्ध’ म्हणजे बुद्धत्व-संबोधी (ज्ञान) प्राप्त असलेला, स्वत: सोबतच संपूर्ण जगाचा उत्कर्ष उद्धार करू शकणारा महाज्ञानी बुद्ध. बौद्ध अनुयायी लोक शाक्यमूनी गौतम बुद्धांना वर्तमानातील सर्वश्रेष्ठ बुद्ध म्हणजेच ‘संमासंबुद्ध’ मानतात. जगाच्या इतिहासातील महामानवांमध्ये तथागत बुद्ध हे सर्वश्रेष्ठ मानले जातात. बुद्धांच्या अनुयायांना बौद्ध किंवा इंग्रजी भाषेत किंवा बुद्धिस्ट म्हणतात आणि बुद्धांच्या धम्माला (धर्माला वा तत्त्वज्ञानाला) ‘बौद्ध धर्म’ किंवा ‘बुद्धिझम्’ म्हणतात. तथागत बुद्धांचा अनुयायांत दोन भाग पडतात. एक — बद्ध भिक्खू – भिक्खूनींचा आणि दुसरा — बौद्ध उपासक – उपासिकांचा.

                 आज सर्वच खंडांत भगवान बुद्धांचे अनुयायी आहेत. आशिया खंडात तर बौद्ध धर्म हा मुख्य धर्म आहे. आशिया खंडाची जवळपास अर्धी (४९%) लोकसंख्या ही बौद्ध धर्मीय आहे. जगभरातील बुद्ध अनुयायांची लोकसंख्या ही १८० कोटी ते २१० कोटी आहेत. अनुयायांच्या तुलनेत येशू ख्रिस्तानंतर (२ अब्ज) जगतात सर्वाधिक अनुयायी तथागत बुद्धांना (१.८ अब्ज) लाभलेले आहेत. परंतु भारतातील कोट्यवधी हिंदू धर्मीयांनी तसेच जगभरातील अनेक मानवतावादी विज्ञानवादी लोकांनी गौतम बुद्धांचे अनुयायित्व पत्करले आहे. या सर्व बुद्ध अनुयायांची एकत्रित लोकसंख्या ही २.३ अब्जांवर आहे. म्हणजेच तथागत बुद्ध जगात सर्वाधिक अनुयायी (२.३ अब्ज) असलेले सर्वाधिक प्रभावशाली धर्म संस्थापक, तत्त्वज्ञ आहेत.

                      मागील १० हजार वर्षामध्ये ज्यांनी आपली बुद्धिमत्ता वापरून मानव जातीच्या उत्थानासाठी महान कार्ये केली अशा जगातील टॉप १०० विश्वमानवांची यादी इंग्लंडमधील ऑक्सफोर्ड विद्यापीठाने तयार केली, त्या यादीत विद्यापीठाने प्रथम स्थानी तथागत बुद्धांना ठेवले होते. जगातील पहिल्या १०० अत्यंत महान विश्वमानवांमध्ये बुद्ध प्रथम स्थानी आहेत. आचार्य रजनीश (ओशो) बुद्धांबद्दल म्हणतात की, ‘‘बुद्धानंतर त्यांच्या जवळपास जाऊ शकेल असा महामानव भारताने किंवा जगाने आजपर्यंत निर्माण केला नाही.’’

शाक्यमुनी (शाक्यांचा मुनी) – हे गौतमाचेच दुसरे नाव- हा बौद्ध धर्माचा मुख्य स्तंभ. त्यांची जीवनकहाणी, त्यांची प्रवचने आणि त्यांनी घालून दिलेले विहाराचे नियम पवित्र मानून ते त्यांच्या अनुयायांनी गौतम बुद्धाच्या महापरिनिर्वाणानंतर संकलित केले. गौतम बुद्धांच्या मानल्या जाणार्‍या विविध शिकवणुकी एका पिढीकडून दुसर्‍या पिढीकडे पाठांतराद्वारे सुपूर्द होत गेल्या. त्यांच्या महापरिनिर्वाणानंतर साधारण ४०० वर्षांनंतर ही शिकवणूक लेखी स्वरूपात प्रथम मांडली गेली.

जन्म

लुंबिनी, नेपाळ येथील महामाया विहार

लुंबिनीमध्ये बुद्धांचा जन्म दर्शविणारे चित्र

                  सिद्धार्थाचे जन्मस्थळ लुंबिनी आणि त्याचे बालपण गेले ती कपिलवस्तू राजधानी, सध्याच्या नेपाळ मध्ये आहे. गौतम बुद्धांची मातृभाषा पाली होती. त्याचे राज्य प्रजासत्ताक होते. बौद्ध साहित्यानुसार, त्यांचे पिता राजा शुद्धोधन शाक्य या कोशल प्रांताचे राजा होते. लोक कथेनुसार शुद्धोदन हे नागवंशीय इक्ष्वाकू घराण्याचे वंशज होते. राजा शुद्धोदनाची पत्‍नी राणी महामाया ही सिद्धार्थाची आई. शाक्यांच्या चालीरितींनुसार राणी महामायाप्रसूतीसाठी माहेरी निघाली आणि वाटेत लुंबिनीमधील बागेत एका शालवृक्षाखाली प्रसूत झाली. हा दिवस थेरवाद राष्ट्रे वेसाक (वैशाख) म्हणून साजरा करतात. सिद्धार्थाच्या जन्मानंतर काही दिवसांनी महामायेचे निधन झाले. बाळाचे नांव ‘सिद्धार्थ’ असे ठेवण्यात आले.

प्रारंभिक जीवन

राजपुत्रांचे वैभवशाली आयुष्य जन्मतःच प्राप्त झालेला सिद्धार्थ सुखात वाढत होता. जन्मदात्या मातेच्या जागी त्याचे पालनपोषण त्याच्या मावशीने – गौतमीने पोटच्या पोराप्रमाणे केले. तिची माया, नोकरचाकर, दासदासी, गजान्तवैभव आणि राजसुलभ अशा सुखवैभवाचा जणूकांही कोटच राजा शुद्धोदनाने त्याच्या भोवताली उभा केला होता. त्याने सिद्धार्थाला चक्रवर्ती राजाच बनवण्याचा चंग बांधला होता. दैन्य, दुःख, ताप, त्रास, वेदना यांचा त्यास वाराही लागू नये, धार्मिक वा आध्यात्मिक विचार, वैराग्य, यांपासून तो कोसभर दूरच रहावा अशी राजा शुद्धोदनाची पितृसुलभ इच्छा होती.

विवाह

सोळा वर्ष वय झाल्यावर शुद्धोदनाने सिद्धार्थाचा विवाह यशोधरेशी लावून दिला. यथावकाश, तिने एका मुलास जन्म दिला. त्याचे नांव राहुल असे ठेवण्यात आले. धनवैभव, मानमरातब, प्रेमळ पत्‍नी, राजस पुत्र- सौख्यास कांहीही कमी नाही असे २९ वर्षांचे आयुष्य, सिद्धार्थाला त्याच्या पित्याच्या इच्छेप्रमाणे चक्रवर्ती राजा होण्याच्या दिशेने सरळ रेषेत चालले होते.

गृहत्याग आणि तपस्या

राजकुमार सिद्धार्थ गौतम आपले केशकर्तन करून घेत आहेत, त्यानंतर ते योगी बनले. बोरोबुदुर, ८ वे शतक

लोककथा सांगतात की एके दिवशी सिद्धार्थास नगरातून फेरफटका मारण्याची इच्छा झाली. त्याच्या सारथ्याच्या – चन्नच्या अडविण्यास न जुमानता, हाती रथाचे सूत्र घेऊन, सारथ्यास मागे सारून हा चुकीच्या मार्गाने निघालेला योगी खऱयाया जगाकडे रथ दौडत निघाला. त्याच्या आयुष्याचा सांधा बदलायची वेळ आली होती. आजवर त्याची जगाकडे पाहण्याची खिडकी त्याला जगाचा फक्त फुलपाखरी नजारा दाखवत होती. पण आज त्याने त्याच्या पित्याने मोठ्या कष्टाने त्याच्यापासून दूर राखलेले वास्तव पाहिले. घर भरून उरणारे दारिद्ऱ्य त्याने पाहिले. प्रथमच, जीर्ण शरीराचा रुग्ण पाहिला, जराजर्जर वृद्धत्व पाहिले. एक प्रेतयात्रा त्यास दिसली. चन्नने त्यास सांगितले, की या सार्‍या जीवमात्राच्या अटळ अशा स्वाभाविक अवस्था आहेत. त्याच्या जगाच्या संदर्भात या जाणिवांना जागाच नव्हती. या गोष्टींचा त्याला अर्थ लागेना. तो सुन्न होऊन गेला. आपले सुख हा अपवाद आहे आणि जग दुःखात आकंठ बुडालेले आहे हा त्याला साक्षात्कार झाला^. त्यानंतर त्याने एक संन्यासी त्याने पाहिला आणि त्याची झोप उडाली, सुखात मन रमेनासे झाले. आपल्या वर्तमान सुखी आयुष्याची फलनिष्पत्ती जर शेवटी हीच अटळ असेल तर कठीण आहे असे त्याच्या मनाने घेतले. यांतून मुक्त होण्यासाठी संन्यास हाच अंतिम मार्ग उमजून त्याने संसाराचा त्याग करण्याचे ठरविले. २९व्या वर्षी एका पावसाळी रात्री, प्रिय पत्‍नी यशोधरेचे ओझरते, अंतिम दर्शन घेऊन आणि बाळ राहुलचे मुख हळूच चुंबून सिद्धार्ध राजवाड्याबाहेर निघाला. त्याच्या सोबतीला सारथी चन्न कंठक नामक घोड्यासह उभा होता. चन्‍नाने कंथकाच्या टापांचा आवाज होऊ नये म्हणून त्याचे खूर कापडात बांधले होते.

                 सर्वसंग परित्याग करून सिद्धार्थाने प्रथम राजगृह येथे जीवनक्रम सुरू केला. या संन्याशाला मगध देशाच्या राजा बिंबिसाराच्या सैनिकांनी ओळखले. राजा बिंबिसाराने त्याची थोरवी जाणून त्याला आपले सिंहासन नजर केले. त्यास नकार देत सिद्धार्थाने ज्ञानप्राप्तीनंतर पहिली भेट मगध देशासाठी देण्याचे वचन दिले.

                 ज्ञानाच्या शोधात सिद्धार्थाने एकापाठोपाठ दोन गुरूंचे शिष्यत्व पत्करले. अध्यात्ममार्गातील त्याची प्रगती पाहून, दोघांनीही त्याला आपला वारसा पुढे चालवण्यासाठी निवडले. परंतु आत्मोद्धारापेक्षा स्वजनांच्या उद्धारासाठी आकांक्षा मनात बाळगणार्‍या सिद्धार्थाने त्या दोघांसही नकार दिला आणि आपला आत्मशोधाचा मार्ग तो चालू लागला.

सिद्धार्थ आणि इतर पाच सहसंन्यासी यांनी संपूर्ण त्यागाचा मार्ग स्वीकारला. ऐहिक सुखाचा पूर्णं त्याग हे सूत्र त्यांनी धरले. अन्नपाण्याचाही त्याग करण्याचा आत्मक्लेषी हा मार्ग अतिशय बिकट होता. अन्नाचे प्रमाण दिवसाला झाडाचे अवघे एक पान एवढे राहिले. शरीर क्षीण होऊन गेले. एके दिवशी स्नान करीत असता झोक जाऊन पाण्यात बुडण्यापर्यंत प्रसंग आला, तेव्हा सिद्धार्थाने या मार्गाचा फेरविचार करण्यास सुरुवात केली.या मार्गाने ज्ञानप्राप्ती होणे नाही या विचाराने त्याने आता ध्यानाचा मार्ग पत्करला.

सिद्धार्थाने मध्यममार्ग निवडला. शरीर हे साधन आहे, ते नाकारून चालणार नाही. शरीर धारण करुनच आत्मबोध होऊ शकेल. शरीरधारणेस आवश्यक एवढेच अन्न ग्रहण करावे, पण शारीरिक भोगापासून दूर रहायला हवे, हा तो मध्यम मार्ग. शरीर धारणेपुरते अन्न –थोडे दूध आणि खीर तो सुजाता नामक एका ग्रामकन्येकडून घेऊ लागला. त्याची शारीरिक अवस्था एवढी विकल झालेली होती, की तिला तो एक प्रेतात्माच वाटत होता. मग एके दिवशी, बोधगया येथे एका अश्वत्थ(पिंपळ) वृक्षाखाली बसून त्याने अंतिम सत्याची ज्ञानप्राप्ती होईतो न उठण्याचा निश्चय केला. त्याच्या सोबत्यांच्या मनाने घेतले, की सिद्धार्थ आपल्या सत्य शोधाच्या मार्गापासून ढळला आहे, सबब त्याला सोडून ते निघून गेले. ४९ दिवसांच्या अखंड अविरत तपस्येनंतर, वयाच्या ३५व्या वर्षी बोधिवृक्षाच्या छायेत अखेर त्यास ज्ञानप्राप्ती झाली. चांद्रमासांपैकी, काही विद्वानांच्या मते तो पांचवा महिना होता, काहींच्या मते तो बारावा महिना होता. इथून पुढे त्यास बुद्ध म्हटले जाऊ लागले

ज्ञानप्राप्ती

युवराज सिद्धार्थ गौतम बोधीसत्त्व रूपात , मुशी गुईमेट्, पॅरिस

                    गृहत्यागानंतर सिद्धार्थ गौतमाने ज्ञानप्राप्तीसाठी खूप चिंतन केले, कठोर तपस्या केली. आताच्या बिहार राज्यातील गया येथे निरंजना नदीच्या काठी पिंपळाच्या वृक्षाखाली ध्यानस्थ बसले असता इ.स.पू. ५२८ मध्ये वैशाखी पौर्णिमेच्या दिवशी त्यांना दिव्य ज्ञानप्राप्ती झाली. या ‘दिव्य ज्ञाना’ला ‘संबोधी’, ‘बुद्धत्व’ किंवा ‘निर्वाण’ असेही म्हणतात. ज्ञानप्राप्तीनंतर सिद्धार्थ गौतमाला सर्वजण ‘बुद्ध’ असे म्हणू लागले. बुद्ध ही व्यक्ती नव्हे ती ज्ञानाची अवस्था आहे. ‘बुद्ध’ म्हणजे अतिशय ज्ञानी मनुष्य. बुद्धांना ज्या पिंपळाच्या वृक्षाखाली ‘बुद्धत्व’ प्राप्त झाले त्या वृक्षाला ‘बोधी वृक्ष’ (ज्ञानाचा वृक्ष) असे म्हणतात.

धम्मचक्र प्रवर्तन

                  ज्ञानी बुद्धांनी उत्तर प्रदेश मधील सारनाथ येथे पाच पंडितांना पहिला उपदेश दिला. त्यांच्या पहिल्या उपदेशास ‘धम्मचक्रप्रवर्तन’ किंवा ‘धम्मचक्कपवत्तन’ असे म्हणतात. या प्रवचनात बुद्धांनी बौद्ध धम्माची मूलतत्त्वे सांगितली. त्यात त्यांना अनेक शिष्य लाभले आणि बौद्ध धर्म वाढीस लागला. तथागत बुद्धांनी स्वत: इ.स.पू. ६व्या शतकामध्ये जवळजवळ १ लक्ष लोकांना बौद्ध धम्माची दीक्षा दिली.

                    भगवान बुद्ध या प्रथम “धम्मचक्र प्रवर्तन” सुत्तात म्हणतात की, “माझ्या धम्माचा ईश्वर, आत्मा, कर्मकांड व मरणोत्तर जीवनाशी कसलाही संबंध नाही. माणूस आणि माणसाचे माणसाशी या जगातील नाते हा माझ्या धम्माचा केंद्रबिंदू आहे. मनुष्यप्राणी दु:ख, दैन्य आणि दारिद्र्यात राहात आहेत. हे सर्व जग दु:खाने भरले आहे. म्हणून हे दुःख नाहिसे करणे हा माझ्या धम्माचा उद्देश आहे. दु:खाचे अस्तित्व मान्य करणे आणि ते नष्ट करण्याचा मार्ग दाखविणे हा माझ्या धम्माचा पाया आहे.

महापरिनिर्वाण

बुद्धांचे महापरिनिर्वाण

इ.स.पू. ४८३ मध्ये वयाच्या ८० व्या वर्षी तथागत बुद्धांचे महापरिनिर्वाण झाले.

बौद्ध धर्म

               ऐतिहासिक दृष्टिकोनातून बौद्ध धर्म हा भारतातील एक अतिप्राचीन धर्म आहे. तत्त्वज्ञानानाच्या दृष्टीकोनातून हा जगातील सर्वात महान धर्म आहे. कारण बौद्ध तत्त्वज्ञान हे मानवतावादी आणि विज्ञानवादी धर्म आहे. हा भारतीय धर्म असून भारताच्या इतिहासात आणि परंपरेच्या घडणीत बौद्ध धर्माच्या उदयाला तत्वज्ञानाला अतिशय महत्त्वाचे स्थान आहे. बौद्ध धर्माचा विकास इ.स.पू. ६ ते इ.स. ६ ह्या कालावधीत झाला. बौद्ध संस्कृतीचे सर्वात मोठे योगदान मौर्य कला, गांधार कला व मथुरा कला यात आढळते. तर बौद्ध धर्माचा व तत्त्वांचा प्रसार भारताबरोबरच शेजारील अनेक देशांमध्येही झालेला आहे. त्रिपिटकाच्या स्वरूपातील साहित्य व विविध पंथीय साहित्य हे बौद्ध संस्कृतीच्या रूपाने भारतीय संस्कृतीचा जगातील अनेक देशांमध्ये प्रसार झाला. बौद्ध संस्कृतीचा ठसा हा विहार, स्तूप, मठ, व (लेणी) ह्या मौर्य कलेच्या प्रतीकांच्या रूपाने स्पष्ट दिसतो. त्याच्या विकासाला जवळजवळ ११०० वर्षे लागली. जगाच्या आणि भारतीय जीवनाच्या सामाजिक, सांस्कृतिक, राजकीय आणि विशेषत: धार्मिक बाजूंवर बौद्ध धर्माची खोलवर व न पुसणारी अशी छाप पडलेली आहे.

शिकवण

भगवान बुद्धांनी ‘पाली’ या लोकभाषेतून अत्यंत साध्या आणि सोप्या पद्धतीने बौद्ध धर्माची शिकवण, आचार-विचार सांगितले. बुद्धांनी धर्माची शिकवण व आचरण यासाठी चार आर्यसत्ये, अष्टांग मार्ग (मध्यम मार्ग) व पंचशीले सांगितली. .

चार आर्यसत्ये

भगवान बुद्ध म्हणतात, ‘‘मानवी जीवन हे दुःखमय आहे, दुःखाची निर्मिती तृष्णेतून (वासना, इच्छा, आसक्ती, आवड) होते, म्हणून या तृष्णेवर म्हणजे आपल्या इच्छांवर नियंत्रण ठेवले पाहिजे. यासाठी मध्यम मार्गाचा अवलंब केला पाहिजे. मानवी व्यवहाराच्या मुळाशी चार आर्यसत्ये आहेत.
१. दुःख :- मानवी जीवन हे दुःखमय आहे. 
२. तृष्णा :- मनुष्याच्या न संपणार्‍या इच्छा हे दु:खाचे कारण आहे.
३. दुःख निरोध :- दुःखाचे निराकरण वा अंत सर्व प्रकारची आसक्ती सोडण्याने होतो.
४. प्रतिपद् :- दुःख निवारण्यासाठी सदाचाराचा मार्ग (अष्टांग मार्ग) आहे.

 

 

अष्टांगिक मार्ग

                तथागत बुद्धांनी सारनाथ येथे धम्मचक्र प्रवर्तनाचे विवेचन करतांना नीती व सदाचाराला महत्त्व देऊन मानवाचे जीवन सुखकर होण्यासाठी तसेच निवार्णाच्या समीप पोहोचण्यासाठी हा ‘अष्टांग मार्ग’ किंवा ‘मध्यम मार्ग’ सांगितला.

अष्टांगिक मार्ग

अष्टांग मार्ग हा सदाचाराचा मार्ग होय. याला मध्यम मार्ग सुद्धा म्हणतात. ह्या आठ गोष्टींच्या पालनामुळे मानवाचे जीवन सुखमय होते. त्या गोष्टी अश्या :

१) सम्यक् दृष्टी :- निसर्ग नियमाविरुद्ध कोणतीही गोष्ट होऊ शकते ही गोष्ट न मानणे.

२) सम्यक् संकल्प :- म्हणजे योग्य निर्धार, विचार.

३) सम्यक् वाचा :- करुणायुक्त व सत्यपूर्ण वाचा (बोल) ठेवण्याचा प्रयत्‍न करणे.

४) सम्यक् कर्मान्त :- उत्तम कर्म म्हणजे योग्य कृत्ये करणे.

५) सम्यक् आजीविका :- वाईट मार्गाने आपली उपजीविका न करता ती सन्मार्गानेच करणे.

६) सम्यक् व्यायाम :- वाईट विचार निर्माण झाल्यास त्याचा त्वरित नाश करणे.

७) सम्यक् स्मृती :- तात्त्विक गोष्टींचे स्मरण करून चित्तास (मनाला) जागृत ठेवणे.

८) सम्यक् समाधी :- कोणत्याही वाईट विकारांचा स्पर्श होऊ न देता दुष्ट प्रवृत्तींपासून मन अलग ठेवून चित्त प्रसन्न आणि शांत ठेवणे.

बुद्ध धम्माची तीन अंगे

१. शील

धर्माची पहिली शिकवण होती शील, म्हणजे सदाचार. त्या वेळचे जे काही मत – मातावलंबी होते ते जवळपास सर्व शीलाचे महत्व स्वीकारीत असत. जेव्हा कोणी व्यक्ती मनाला निर्मल ठेऊन वाणी अथवा शरीराने कोणतेही कर्म करते तेंवा सुख तिच्या मागे तसेच लागते जसे की कधी तिची साथ न सोडणारी तिची सावली.

२. समाधी 

शरीर आणि वाणीच्या कर्मांना सुधारण्यासाठी मनाला वंश करणे आवशक आहे. मन ताब्यात असेल तरच तो दुराचार पासून वाचू शकतो व सदचार्नाकडे वळू शकतो ह्यासाठी समाधी महत्वपूर्ण आहे. आपल्या मनाला वंश करण्यासाठी त्यांनी सार्वजनीक उपाय सांगितला. येणार्‍या – जाणार्‍या सहज स्वाभाविक श्वासाची जाणीव ठेवत राहा. म्हण जसे भटकेल, तसे त्याला श्वासाच्या जाणीवेवर घेऊन या. यालाच समाधी असे म्हणतात.

३. प्रज्ञा 

सहज स्वाभाविक श्वासाच्या सम्यक समाधी पुष्ट होऊ लागते तेंव्हा नासिकेच्या द्वाराच्या आसपास कोन्तिना कोणती संवेदना मिळू लागते. त्या नंतर ती सार्‍या शरीरात पसरते. ह्यामुळे सत्याची जी जाणीव होते ती कोण इतरांची देणगी नसते, स्वतःच्या आपल्या पुरुषार्थाची देणगी असते. म्हणूनच हे परोक्ष ज्ञान नाही. प्रत्यक्ष ज्ञान आहे. म्हणूनच यास प्रज्ञा असे म्हणतात.

सात वृध्दिकारक धर्म खालीलप्रमाणे

१. जेव्हापर्यंत वज्जी ( Vajji ) अखंडपणे एकत्र जमत राहतील, विशाल संख्येने ऐक्य राखतील, तेव्हापर्यंत त्यांची भरभराट होईल, र्‍हास होणार नाही.

२. जेव्हापर्यंत ते एकत्र जमत राहतील, एकजुटीने बैठकीतून उठतील, आणि एकजुटीने वज्जींच्या प्रजेच्या प्रती त्यांची असलेली सर्व कर्तव्ये पूर्ण करतील, तेव्हापर्यंत त्यांची भरभराट होईल र्‍हास होणार नाही..

३. जेव्हापर्यंत ते कायदा म्हणून न ठरविलेल्या गोष्टींना कायदा म्हणून अमलात आणणार नाहीत, कायदा म्हणून ठरविण्यात आलेल्या गोष्टी मोडणार नाहीत, आणि पूर्व परंपरेने ठरविलेल्या कायद्या प्रमाणे वागतील, तेव्हापर्यंत त्यांची भरभराट होईल र्‍हास होणार नाही.

४. जेव्हापर्यंत वडिलधार्‍या लोकांचा ते मान राखतील आणि त्यांचा सल्ला ते नेहमी ऐकतील, तेव्हापर्यंत त्यांची भरभराट होईल र्‍हास होणार नाही.

५. जेव्हापर्यंत महिलांना आणि तरुणींना जबरदस्तीने आणून आपल्या घरामध्ये ठेवणार नाहीत, तेव्हापर्यंत त्यांची भरभराट होईल र्‍हास होणार नाही.

६. जेव्हापर्यंत ते गावात असलेल्या किंवा गावाबाहेरच्या चैत्यांचा गौरव करतील व सर्व धर्म कर्तव्ये पार पाडतील, तेव्हापर्यंत त्यांची भरभराट होईल र्‍हास होणार नाही.

७. जोपर्यंत ते अर्हन्तांचे रक्षण करतील, त्यांच्या राज्यात अर्हंत सुखात राहतील, तेव्हापर्यंत त्यांची भरभराट होईल र्‍हास होणार नाही.

दहा पारमिता

दहा पारमिता ह्या शील मार्ग अाहेत..

१) शील

शील म्हणजे नीतिमत्ता, वाईट गोष्टी न करण्याकडे असलेला मनाचा कल.

२) दान

स्वार्थाची किंवा परतफेडीची अपेक्षा न करता दुसर्‍याच्या भल्यासाठी स्वतःची मालमत्ता, रक्त, देह अर्पण करणे.

३) उपेक्षा

निरपेक्षतेने सतत प्रयत्‍न करीत राहणे.

४) नैष्क्रिम्य

ऐहिक सुखाचा त्याग करणे.

५) वीर्य

हाती घेतलेले काम यत्किंचितही माघार न घेता अंगी असलेल्या सर्व सामर्थ्यानिशी पूर्ण करणे.

६) शांती

शांति म्हणजे क्षमाशीलता, द्वेषाने द्वेषाला उत्तर न देणे.

७) सत्य

सत्य म्हणजे खरे, माणसाने कधीही खोटे बोलता कामा नये.

८) अधिष्ठान

ध्येय गाठण्याचा दृढ निश्चय.

९) करुणा

मानवासकट सर्व प्राणिमात्रांविषयी प्रेमपूर्ण दयाशीलता.

१०) मैत्री

मैत्री म्हणजे सर्व प्राणी, मित्र, शत्रू याविषयीच नव्हे तर सर्व जीवनमात्रांविषयी बंधुभाव बाळगणे.

पंचशील

१) मी जीव हिंसेपासून अलिप्त रहाण्याची शपथ घेतो.
२) मी चोरी करण्यापासून अलिप्त रहाण्याची शपथ घेतो.
३) मी कामवासनेच्या अनाचारापासून अलिप्त रहाण्याची शपथ घेतो.
४) मी खोटे बोलण्यापासून अलिप्त रहाण्याची शपथ घेतो.
५) मी मद्य, मादक गोष्टी तसेच इतर मोहांत पाडणार्‍या सर्व मादक वस्तूंच्या सेवनापासून अलिप्त रहाण्याचीं शपथ घेतो

या बौद्ध तत्त्वांचा, शिकवणुकीचा जीवनात अंगीकार केला तर आपण जिवंत असेपर्यंत नक्कीच दुःखमुक्त होऊन आदर्श जीवन जगू शकतो.

बुद्धांचा समाज जीवनावरील प्रभाव

१) बौद्ध तत्त्वज्ञानाचा हिंदू धर्मावरील प्रभाव

बौद्ध धर्मातील अहिंसा, सर्व प्राणिमात्रांविषयी प्रेम व सहानुभूती इत्यादी विचारांनी हिंदू धर्मावर प्रभाव टाकला. त्यामुळेच वैदिक धर्मीयांना पुढे अहिंसा (non-voilence) तत्त्वाच्या आवश्यकतेवर भर द्यावा असे वाटले.

२) वैचारिक स्वातंत्र्य

वैचारिक स्वातंत्र्य हे बौद्ध धर्मात खोलवर रुजलेले असून, त्याचा हिंदूंच्या, कोणत्याही प्रकारची शंका उपस्थित न करता, वैदिक परंपरांचे पालन करण्याच्या पारंपरिक विचारपद्धतीवर परिणाम झाला.

३) सद्गुणांचा विकास

बौद्ध धर्माने अहिंसा, सत्य, अस्तेय, इंद्रिय संयम व मादक पदार्थाचे सेवन करू नये ह्या पाच शील तत्त्वे (पंचशील तत्त्वे) पालन करण्याचा उपदेशच केला नाही तर ती शिकविली आहेत व त्यामुळे सद्गुणांचा विकास होण्याला हातभार लागला आहे.

४) समता तत्त्वाचा प्रभाव

तथागत गौतम बुद्धांनी जात, संप्रदाय, वर्ण व सामाजिक दर्जा ह्या कोणत्याही बाबींचा विचार न करता सर्व व्यक्तींमध्ये समता (equality) प्रस्थापित करण्याविषयी धर्मोपदेश केला. त्याचा जातिव्यवस्थेवर आधारलेल्या पारंपरिक हिंदू समाजरचनेवर प्रभाव पडला.

५) वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा विकास

विज्ञानवादी बौद्ध धर्माने लोकांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन बिंबविण्यासाठी साहाय्य केले आहे. या धर्माची मूलतत्त्वे व तत्त्वज्ञान ही विज्ञानधिष्ठित असल्याने, त्याच्या शिकवणीतून लोकांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टी येण्यास हातभार लागला आहे. २० व्या शतकातील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर व अल्बर्ट आईन्स्टाईनसारख्या अनेक विचारवंतांनी बौद्ध धर्मच खरा विज्ञानवादी धर्म असल्याचे सांगतलेले आहे.

६) नैतिक सिद्धान्ताचा प्रभाव

करुणा (दयाबुद्धी), प्रामाणिकपणा, प्रेम, परोपकार, अहिंसा, क्षमाशिलता, शीलसंवर्धन, यांसारख्या नैतिक बाबींवर बौद्ध धर्मात भर देण्यात आला. याचा वैदिक हिंदू धर्माच्या नियतिवादावर परिणाम झाला. यामुळेच बौद्ध धर्म हा हिंदू धर्माहून अगदी भिन्न असलेला स्वतंत्र व प्रभावशाली धर्म आहे.

७) बौद्ध धर्माचे कलेतील योगदान

वास्तुविद्या, लेण्यांचॆ आणि विहारांचे खोदकाम आदी क्षेत्रांत बौद्ध धर्माचे योगदान खूप मोठे आहे. त्या काळी विहारे, स्तूप, मंदिरे, लेणी (गुफा) -खोदकाम यांसारख्या वास्तुविद्या क्षेत्रांतील निर्मितीचा स्फोट झाला होता. त्यामुळे इतर धर्मीयांच्या कला क्षेत्रातील निर्मितीलाही चालना मिळाली.

बौद्ध धर्माने लोकांना वास्तुविद्या विकासासाठी प्रोत्साहित केले आहे. सुंदर विहारे, मंदिरे, स्तंभ, स्तूपे यांसारख्या बांधकामांना वाव देऊन, हा विकास साध्य केला आहे. आज जगातील पहिले सर्वाधिक सुंदर असलेले धार्मिक प्रार्थनास्थळ थायलंड मधील पांढऱ्या रंगाचा एक अप्रतिम बुद्ध विहार आहे.

८) स्थानिक भाषेतील साहित्यविषयक योगदान

बुद्ध, बौद्ध भिक्खू आणि बौद्ध धर्मप्रचारकांनी धार्मिक विचार हे लोकांच्या नेहमीच्या भाषेत (पाली) मांडल्यामुळे बौद्ध धर्माचा प्रसार जलद गतीने झाला. त्या काळी प्रचलित असलेल्या पालीसारख्या प्राकृत भाषेचा मोठा विकास झाला. बौद्ध धर्माने पाली भाषा व तिच्या धर्मग्रंथ व अन्य धार्मिक पुस्तकांच्या लिखाणाच्या माध्यमातून साहित्य विकासाला हातभार लावला आहे.

९) शिक्षणास प्रोत्साहन

बौद्ध धर्माने शिक्षण प्रसारास प्रोत्साहन दिले. बौद्ध विहार व बौद्ध मठ यांनी शिक्षण प्रसाराची केंद्रे म्हणून कार्य केले. बौद्ध भिक्खू हे मोठे विद्वान होते. बौद्ध धर्मास ज्या भारतीय सम्राटांनी व राजांनी पाठिंबा दिला त्यांनीही शिक्षणास प्रोत्साहन दिले. तक्षशिला व नालंदा या विद्यापीठांनी प्राचीन काळात खूप नाव कमावले होते. नालंदा हे बौद्ध विद्यापीठ म्हणूनच ओळखले जाई. बौद्ध धर्माने स्त्रीशिक्षणाचा व कनिष्ठ जातींच्या शिक्षणाचा देखील पुरस्कार केला.

१०) भारतीय संस्कृतीचा परदेशात प्रसार

बौद्ध धर्माने परदेशात जेथे जेथे आपले पाय रोवले तेथे तेथे भारतीय बौद्ध संस्कृतीचे घटक प्रसारित होण्यास हातभार लागला. श्रीलंका, चीन, जपान, थायलंड, म्यानमार, भूतान, कोरिया, व्हिएतनाम, लाओस, कंबोडिया, सिंगापूर, मंगोलिया, तैवान, हाँगकाँग इत्यादी देशांत बौद्ध धर्म हा प्रमुख धर्म असून आज जगातील जवळजवळ १८० देशांत बौद्ध धर्माचा प्रसार झालेला असून या देशांत बौद्ध अनुयायी आहेत. बौद्ध धर्माने भारतीय तसेच विदेशी समाजाला आकार देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.

११) आर्थिक विकासाला प्रोत्साहन

बौद्ध धर्माने भारत देशाच्या आर्थिक विकासाला चालना दिली आहे. बौद्ध धर्मीय चक्रवर्ती सम्राट अशोक महान यांचे साम्राज्य जगातील सर्वात संपन्न व शक्तिशाली होते. त्यांच्या साम्राज्याचा बौद्ध धर्म हा राजधर्म होता. जगाच्या एकूण अर्थव्यस्थेत सर्वाधिक म्हणजेच ३४% वाटा हा सम्राट अशोकाच्या साम्राज्याचा होता.

 

बुद्ध संस्कृती

भारतीय संस्कृती ही बौद्ध संस्कृती आहे. ही संस्कृती नेपाळ, श्रीलंका, जपान, तिबेट, थायलंड, म्यानमार, चीन, कोरिया आदी देशात पसरली. तेथे गौतम बुद्धांचे अनेक विहारे व पुतळे निर्माण केले गेले. तथागत बुद्ध यांच्या सिंह मुद्रा, ध्यानस्थ मुद्रा, पद्मपाणी मुद्रा, आशीर्वाद मुद्रा, भूमिस्पर्श मुद्रा, उभी मुद्रा, अभय मुद्रा इत्यादी मुद्रा प्रसिद्ध आहेत. पुणे येथे त्यासंबंधी एक ‘आर्य नागार्जुन’ संग्रहालयही आहे. ते पुण्यातील बुद्ध संस्कृती आणि संशोधन संस्थेतर्फे चालविले जाते.

बौद्ध साहित्य

गौतम बुद्धांच्या तत्त्वज्ञानाचा प्रसार जेथे झाला ते गंगा नदीचे खोरे ह्याच भागात गौतम बुद्धांनी आपले प्रारंभिक भ्रमण केले होते.

गौतम बुद्ध यांच्या महितीचा मुख्य स्रोत म्हणजे बौद्ध वाङ्मय होय. बुद्ध व त्यांचे शिष्य प्रत्येक वर्षी चार महिने त्यांच्या शिकवणुकीची उजळणी करत. बुद्धांच्या महापरिनिर्वाणानंतर लगेचच आणि त्यानंतर एका शतकानंतर, अनुयायांनी एक पहिली बौद्ध धम्म परिषद (धम्मसंसद) बोलावून या ज्ञान संकलनाचे काम सुरू केले. कांही नियम पाळीत, हे साधू बुद्ध-जीवन व शिकवण याची प्रमाणित आवृत्ती सिद्ध करीत गेले. बुद्ध विचारांची त्यांनी विविध विभागांत विभागणी केली आणि प्रत्येक विभाग एका एका साधूकडे जतनासाठी वाटून दिला. इथपासून, ऐतिहासिक ठेवा पिढ्यान्‌पिढ्या पुढे चालत राहिला.^[२२] उपलब्ध पुराव्यानुसार, दुसऱ्या संसदेदरम्यान हा ठेवा लिखित स्वरूपात उतरवला गेला. तरीही, बुद्धांची शिकवण लेखी रूपात येण्यासाठी बुद्ध महापरिनिर्वाणानंतर तीन ते चार शतके जावी लागली.

एकूण भारतीय विचारसरणीनुसार, सनावळ्या किंवा तारखा यांना विशेष महत्त्व न देता, तत्त्वज्ञानास केंद्रस्थान दिले जाते. यालाच अनुसरून, गौतम बुद्धांच्या जीवनातील महत्त्वाच्या तारखांच्या नोंदीऐवजी त्याच्या शिकवणुकीला अधिक विशद करण्यात आले. या नोंदींमाध्ये तत्कालीन भारतीय समाजजीवनाचे व चालीरितींचे चित्रण आढळते.

गौतम बुद्ध आणि बौद्ध धर्म यांविषयी अनेक पुस्तके विविध भाषांत आहेत. त्यांपैकी काही खालीलप्रमाणे :

पाली

• त्रिपिटक

मराठी

• कथा गौतम बुद्धाची (रमेश पतंगे)
• गौतम बुद्धाचे चरित्र (लेखक कृष्णराव अर्जुन केळूसकर, १८९८)
• गौतम बुद्धांच्या गोष्टी (प्रभाकर चौधरी)
• खुद्दकपाठो (संपादक – ना.के. भागवत, १९३७)
• जातककथा प्रथमार्ध, १ ते ३३९ (लेखक – चिं.वि. जोशी, पुनर्लेखन – संध्या काणे))
• जातक कथा (प्रा. झुंबरलाल कांबळे)
• जातक कथा (बालसाहित्य, रमेश मुधोळकर)
• जातकसंग्रह (लेखक – ना.वि. तुंगार)
• जातकांतील निवडक गोष्टी (लेखक – चिं.वि. जोशी)
• तेरा भिक्षुणी रत्‍ने (ना.के. भागवत, १९२३)
• दीघनिकाय (लेखक – चितामण वैजनाथ राजवाडे, १९१८)
• धम्मचिकित्सा (लेखक राजाराम नारायण पाटकर, १९३२)
• धम्मपद (लेखक – कुंदर बलवंत दिवाण, १९४१)
• बुद्ध परंपरा आणि बोधिवृक्ष (हेमा साने) : या पुस्तकाचे परीक्षण येथे आहे.
• बुद्ध संप्रदाय आणि शिकवण (लेखक – चिं.वि. जोशी, १९६३)
• बौद्ध संघाचा परिचय (लेखक – धर्मानंद कोसंबी, १९२६)
• बौद्ध-संस्कार पाठ (लेखक – वि.रा. रणपिसे, १९६१)
• भगवान गौतम बुद्ध (लेखक – साने गुरुजी, १९४४
• भगवान बुद्ध (लेखक – सरश्री)
• भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म (लेखक – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
• भगवान बुद्धासाठी (लेखक – श.द. देव. १९४७)
• प्रेरक जातक कथा (बालसाहित्य, डॉ. निर्मला सारडा)
• मनोरंजक जातक कथा (बालसाहित्य, डॉ. निर्मला सारडा)
• रोचक जातक कथा (बालसाहित्य, डॉ. निर्मला सारडा)
• लघुपाठ (लेखक – धर्मानंद कोसंबी, १९१७)
• शाक्यमुनी गौतम (लेखक – चिं.वि. जोशी)
• शिक्षाप्रद जातक कथा (बालसाहित्य, डॉ. निर्मला सारडा)
• समाधिमार्ग (लेखक – धर्मानंद कोसंबी १९२५)
• सुत्तनिपात (पाली ग्रंथ व मराठी भाषांतर, मराठी भाषांतरकार – धर्मानंद कोसंबी, १९५५)

इंग्रजी

• दि बुद्ध ॲन्ड हिज धम्म (इंग्रजी, लेखक – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर)

बुद्ध व बौद्ध धर्माबद्दल विचारवंताची मते[संपादन]

गौतम बुद्ध व बौद्ध धर्माविषयी जागतिक विचारवंत व जगप्रसिद्ध व्यक्तींची मते खालीलप्रमाणे आहेत.

• भारतालाच नव्हे तर संपूर्ण जगाला सदाचार शिकवणारा पहिला महापुरुष भगवान बुद्ध होय.

— डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

• हाती न घेता तलवार, बुद्ध राज्य करी जगावर.

— तुकडोजी महाराज

• गौतम बुद्धांनंतर त्यांच्या जवळपास जाऊ शकेल असा महामानव जगाने किंवा भारताने आजपर्यंत निर्माण केला नाही.

— ओशो (रजनीश)

• शाक्यमुनी गौतम बुद्धांखेरीज संपूर्ण मानवजातीत येशू ख्रिस्तांएवढा थोर पुरूष दुसरा झाला नाही.

— रेनन, प्रसिद्ध ख्रिस्तपंडित

• जगातल्या सर्व धर्मसंस्थापकांत भगवान बुद्ध हेच फक्त असे थोर होते की, जे आपली मुक्तिसाध्य करण्याच्या मानवी सामर्थ्याचा स्वाभाविक मोठेपणा बरोबर ओळखू शकले. मानवतेची योग्यता उंचावण्याच्या कर्तृत्वात जर खऱ्या थोर माणसाचे मोठेपण सामावले असेल तर खरा थोर असा तथागताशिवाय दुसरा कोण असू शकेल? बुद्धांनी मानवाच्या वर दुसरे कोणी संस्थापित करून त्याला हीन न करता प्रज्ञा (ज्ञान) व मैत्रीच्या (प्रेम) शिखरावर (त्याला) प्रस्थापित करून श्रेष्ठत्व प्राप्त करून दिले आहे.

— ड्वाईट गोडार्ड

• कलियुगी हरी बुद्धरूपधरी ।

तुकोबा शरीरी प्रवेशला ।।
— संत बहिणाबाई

• एकोनी बंका करित उत्तर ।

बौद्ध अवतार पांडुरंग ।।
— संत बंका महार

• बुद्ध अवतार माझीया आदृष्टा ।

मौन्य मुखे निष्ठा धरियली ।

तोडावया अवघ्या चेष्टांचा संबंध |
शुद्ध त्याशी शुद्ध बुद्ध व्हावे ||
— संत तुकाराम

• बुद्ध अवतारी आम्ही झालो संत ।

वर्णवया मात नामा म्हणे ।
— संत नामदेव

• “बुद्धांच्या ह्रदयाचा एक लक्षांशही मला लाभला तर मी स्वत:ला धन्य मानले असते.”

— स्वामी विवेकानंद

• “अवघ्या जगामध्ये बुद्धच असे एकमेव महापुरुष आहेत की ज्यांनी यज्ञातील पशुहत्या थांबविण्यासाठी यज्ञात पशूच्या ऐवजी स्वत:चे जीवन बळी देण्याची तयारी दाखवली.”

— स्वामी विवेकानंद

• “बौद्ध धर्म हा जगातील पहिला प्रचारक धर्म होता आणि त्याने त्या काळातील सगळ्या सभ्य जगात प्रवेश केला, आणि तरीही या धर्माच्या प्रचारार्थ रक्ताचा एक थेंबही सांडावा लागला नाही.”

— स्वामी विवेकानंद

• “बुद्ध हे इतर सर्व धर्माचार्यांपेक्षा अधिक साहसी, अधिक प्रांजळ होते. ते म्हणाले होते की, “कोणत्याही शास्त्रावर विश्वास ठेवू नका. वेद हे थापाडे आहेत. शास्त्रे जर माझ्या अनुभूतींशी वा उपलब्धींशी जुळतील तर ते त्या शास्त्रांचेच भाग्य. सर्वात श्रेष्ठ शास्त्र स्वत:मीच आहे. यागयज्ञ आणि देवदेवतार्चन निष्फळ होय जगाला सर्वांग सुंदर नीतिशास्त्रीची शिकवण देणारे बुद्ध हेच पहिले मानव होते.”

— स्वामी विवेकानंद

• “बुद्ध हे एक थोर समाज सुधारक होते. भारतातील थोर तत्त्वज्ञांमध्ये बुद्ध हेच असे एकमेव होते की ज्यांना जातिभेद मान्य नव्हता… इतर सर्वच दार्शनिकांनी वा तत्त्वज्ञांनी थोड्याबहुत प्रमाणात सामाजिक अंधविश्वासांना कुरवाळलेच आहे. समाजाच्या खुळचट समजुतींची खुशामत केली आहे.”

— स्वामी विवेकानंद

• “भगवान बुद्धांसारखा त्यागी महापुरुष या अवनीतलावर अन्य कुणी झाला नाही.”

— स्वामी विवेकानंद

• “मानवामानवातच काय पण मनुष्य आणि पशू यांमध्ये देखील जी विषमता आढळते तिचा बुद्धांनी निषेध केला. ‘सर्व जीव समान आहेत’ असा उपदेश बुद्ध करीत. बुद्धांनीच सर्वप्रथम मद्यपाननिषेधाचा पुरस्कार केला आहे.”

— स्वामी विवेकानंद

• “जगातील सर्व आचार्यांमध्ये वा धर्म संस्थापकांमध्ये बुद्ध हे एकटेच असे आहेत की ज्यांच्या कार्याला बाहेरील कोणताही हेतू प्रेरक नव्हता. इतर सर्वांनीच आपण ईश्वरावतार, ईश्वरदूत, ईश्वरपुत्र आहोत अशी घोषणा केलेली आहे, आणि ते असेही सांगून गेले आहेत की, त्यांच्यावर जो विश्वास ठेवील तोच स्वर्गी जाईल, मुक्त होईल. पण बुद्ध मृत्यूच्या अगदी शेवटच्या क्षणापर्यंत हेच म्हणत असत, “कुणीही तुम्हाला मुक्त होण्यासाठी साहाय्य करू शकणार नाही. स्वत:च स्वत:ला साहाय्य करा, स्वत:च्याच प्रयत्‍नांची मुक्तिलाभाची कास धरा.” स्वत: संबंधी ते म्हणत, “बुद्ध या शब्दाचा अर्थ आहे आकाशाप्रमाणे अनंत ज्ञानसंपन्न; मी सिद्धार्थ गौतमाने ती अवस्था प्राप्त करून घेतली आहे. तुम्हीही जर तिच्यासाठी प्राण पणास लावून प्रयत्‍न कराल तर तुम्हांलीही ‘बुद्धत्व’ प्राप्ती होऊ शकेल.” ”

— स्वामी विवेकानंद

• “भारतात आज हे जे संन्याशांचे मठ वगैरे दिसतात ते सारे बौद्ध धर्माच्या अधिकाराखाली होते. हिंदूनी आता त्या साऱ्यांना आपल्या रंगाने रंगवून स्वत:चे करून घेतले आहे. बुद्धांपासूनच यथार्थ संन्यासाश्रमाचा पाया रचला गेला. त्यांनीच संन्यासाश्रमाच्या मृत सांगड्यात प्राण ओतले.”

— स्वामी विवेकानंद

• “बुद्धांनी प्रचंड शक्तिशाली सत्याची शिकवण दिली. सर्व जगाला त्यांनी भेदभाव न करता शिकवले, कारण ‘मानवाची समानता’ हा त्यांच्या महान संदेशांपैकी एक संदेश होता. सर्व मानसे समान आहे, याला काही अपवाद नाही.”

— स्वामी विवेकानंद

• “बुद्ध हे समतेचे महान उपदेशक होते. आध्यात्मिकता प्राप्त करून घेण्याचा प्रत्येक पुरुषाला व स्त्रीला सारखाच हक्क आहे. ही त्यांची शिकवण होती.”

— स्वामी विवेकानंद^[२३]

• माझ्या मतानुसार बुद्धांचा धम्म श्रेष्ठ आहे. दुसऱ्या कोणत्याही धर्माची त्याची तुलना केली जाऊ शकत नाही. जर एखाद्या विज्ञाननिष्ठ आधुनिक व्यक्तीला धर्म हवा असेल तर त्याला बौद्ध धर्माशिवाय पर्याय नाही, असे माझे माझे पक्के मत, सर्व धर्मांचा २१ वर्षे सखोल अभ्यास केल्यावर झाले आहे.

— डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

• “भविष्य काळातील धर्म हा वैश्विक धर्म असेल, तो व्यक्तिगत शरीरधारी ईश्वराच्या पलीकडचा, ठाम निश्चित अशा परंपरेने पाळत असलेल्या मतप्रणाली, तसेच पराप्राकृतिक ईश्वराचा शोध घेणाऱ्या शास्त्रांना बाजूला ठेवणारा असेल. विज्ञानाच्या गरजांची जर कोणता धर्म परिपूर्ती करीत असेल तर तो फक्त बौद्ध धर्म आहे.

— अल्बर्ट आईन्स्टाईन

• बौद्ध धर्मातील नैतिक आदर्श पुरुष जो अर्हत, तो नैतिक आणि बौद्धिक अशा दोन्ही दृष्टींनी महान असला पाहिजे. तो तत्त्वज्ञ, तसाच श्रेष्ठतम सदाचारीही असला पाहिजे. बौद्ध धर्मात ज्ञान हे मुक्ती (निर्वाण)साठी अनिवार्य मानले गेले आहे आणि ते प्राप्त करण्यास अपयश येण्याची दोन कारणे आहेत त्यापैकी अज्ञान हे एक कारण आहे. (दुसरे कारण लोभ किंवा तृष्णा होय.) ह्या उलट ख्रिश्चन आदर्श पुरुषाच्या घडणीत ज्ञानाला अजिबात स्थान नाही. जगातल्या दु:खापैकी पुष्कळशी दु:खे दृष्टपणापेक्षा मूर्खत्वाने आणि अंधश्रद्धेने निर्माण झाली आहेत.

— डब्ल्यू. टी. स्टेस, ग्रंथ – बौद्ध धर्माचे नीतिशास्त्र (Buddhism Ethics)

• बौद्ध धर्माइतका दुसऱ्या कोणत्याही धर्मात ज्ञानाच्या श्रेष्ठत्वावर आणि अज्ञानाच्या हीनतेवर भर देण्यात आला नाही. आपली दृष्टी स्पष्ट असण्याबाबत बौद्ध धर्माव्यतिरीक्त कोणत्याही धर्मात मनोविकासासाठी (चित्त संस्कारासाठी) इतकी सखोल योजना प्रस्तुत करण्यात आली नाही.

— ई. जे. मिल्स, ग्रंथ – बौद्ध धर्म (Buddhism)

• बौद्ध धर्माचे आध्यात्मिक तत्त्वज्ञान ही हितकारक सामर्थशाली देणगी आहे, बौद्ध धर्माप्रमाणे युनिटेरिअन ख्रिस्ती बांधवही धर्मग्रंथ किंवा मतप्रणालीची बाह्य शक्ती नाकारून मानवाला अंतर्यामी असलेल्या मार्गदीपाचा अधिकार मान्य करतात. युनिटेरिअन मताचे अनुयायी येशू ख्रिस्त व तथागत बुद्ध हे जीवनाचे सर्वोच्च भाष्यकार आहेत असे मानतात.

— रेव्हरँड लेस्ली बोल्टन, युनिटेरिअन ख्रिस्ती पाद्री

• आधुनिक विज्ञान हे बौद्ध धर्मातील अनित्यता आणि अनात्मवादाच्या सिद्धांताचे प्रतिध्वनी होय.

— डॉ. रंजन रॉय

• दीर्घकाळापर्यंत मानवावर बाह्य शक्तींनी अधिकार गाजवला आहे. जर तो खरोखरच सुसंस्कृत व्हावयाचा असेल तर त्याने स्वत:च्या तत्त्वानुसार स्वशासनाचा स्वीकार करावा. बौद्ध धर्म ही जगातील पहिली नैतिक विचारधारा आहे, जिच्यामध्ये मानवास आत्मनियमन (स्वशासन) करण्याची शिकवण दिलेली आहे. म्हणूनच प्रगतिशील जगाला ही सर्वोच्च शिकवण देण्यासाठी बौद्ध धर्माची आवश्यकता आहे.

— इ. जी. टेलर, ग्रंथ – बौद्ध धर्म आणि आधुनिक विचारधारा (Buddhism and Modern Thought)

• जेव्हा आम्ही निसर्गाचा ग्रंथ उघडतो, तेव्हा कोट्यवधी संवत्सरांतील रक्त आणि अश्रूंनी लिहिलेली उत्क्रांतीची गाथा वाचतो, जेव्हा जीवन नियंत्रणाचे नियम आणि विकासाच्या उत्पत्तीस कारणीभूत होणारे नियम आपण अभ्यासतो, तेव्हा ईश्वर प्रेमरूप आहे हे मत किती भसवे आहे याची जाणीव होते. बुद्धाचा धर्म हा कितीतरी निराळा धर्म आहे.

— विनवुड रीड, ग्रंथ – मानवाचे हौतात्म्य (Martyrdom of Man)

• बौद्ध धर्माने मानवात प्रच्छन्न असलेल्या अंत:सामर्थ्यांच्या शोधाकडे मानवाचे लक्ष वेधले. वेदांमध्ये आपणांस प्रार्थना, पूजा, प्रशंसा आढळते. बौद्ध धर्मात प्रथम सदाचारास प्रवृत्त होण्यासाठी चित्ताच्या (मानसिक) संस्काराचे महत्त्व सांगितल्याचे आढळते.

— आर. जे. जॅक्सन

• बौद्ध धर्म एक अदभुत धर्म नि तत्त्वज्ञान आहे.

— मार्क झुकेरबर्ग

• ऐतिहासिक थोर धर्मांपैकी मी बौद्ध धर्माला पसंत करतो.

— बर्ट्रांड रसेल

चित्रदालन

अजिंठा लेण्यातील बुद्ध

मलेशिया में वेसाक उत्सव

गांधार बुद्ध. इ.स.१-२ रे शतक, टोक्यो,जपान राष्ट्रीय संग्रहालय

·         सोन्याची बुद्ध मूर्ती या मूर्तीचा शोध नंदकिशोर भालेराव याने लावला

बुद्धांवरील पुस्तके

• गौतम बुद्ध जीवनकार्य आणि तत्त्वज्ञान (डॉ. शशिकांत साळवे)
• जातकातील निवडक गोष्टी (चिं.वि. जोशी)
• तथागत बुद्ध चरित्र आणि तत्त्वज्ञान (प्रशांत गायकवाड)
• बुद्ध संप्रदाय आणि शिकवण (चिं.वि. जोशी)
• भगवान बुद्ध – सरश्री^[२४]
• महात्मा गौतम बुद्ध (साने गुरुजी)
• सर्वोत्तम भूमिपुत्र : गौतम बुद्ध (डॉ. आ.ह. साळुंखे)

बौद्ध धर्म (इंग्रजी: Buddhism / बुद्धिझम्) हा भारताच्या श्रमण परंपरेतून निर्माण झालेला एक धर्म आणि तत्त्वज्ञान आहे. बौद्ध धर्माला बौद्ध धम्म, बुद्ध धर्म, बुद्ध धम्मअसेही म्हणतात. इ.स.पू. ६ व्या शतकात बौद्ध धर्माची स्थापना झालेली असून तथागत बुद्ध हे याचे संस्थापक आहेत. तथागत बुद्धांच्या महापरिनिर्वाणानंतर पुढील दोन शतकात सम्राट अशोकांच्या काळात बौद्ध धर्माचा भारतभर प्रसार झाला आणि त्यापुढील दोन हजार वर्षांमध्ये हा धर्म मध्य, पूर्व आणि आग्नेय जम्बुमहाद्वीपामध्ये (ईस्ट इंडीज) सोबतच सर्व जगात पसरला. बौद्ध धर्म हा आपल्या जन्मस्थानापासून निघून जगभर पसलेला जगातील पहिला धर्म होय. बौद्ध धर्म हा निरीश्वरवादी, अनात्मातावादी, समतावादी, विज्ञानवादी, मानवतावादी धर्म होय. गौतम बुद्ध यांनी मानवजातीला प्रज्ञा, शील, करूणा या तत्त्वांची शिकवण दिली. बौद्ध धर्म हा स्वातंत्र्य, समता, बंधुत्व, करूणा, मैत्री (प्रेम), प्रज्ञा, मानवी मूल्यें, विज्ञानवाद या तत्त्वांचा पुरस्कर्ता आहे. बौद्ध धर्म हा आधुनिक विज्ञान आणि मानवी मूल्यांचे समर्थन करणारा धर्म आहे.

बौद्ध धर्माचे १.८ अब्ज (२५%) ते २.१ अब्ज (२९%) लोक अनुयायी आहेत. लोकसंख्येच्या दृष्टीने हा जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा धर्म आहे. चीन देशात सर्वाधिक बौद्ध धर्मीय लोक आहेत, तेथील ८०% ते ९१% चिनी लोकसंख्या (११० कोटी ते १२२ कोटी) बौद्धांची आहे. बौद्ध धर्म हा जगातील २०० पेक्षा अधिक देशात असून २० देशांत बहुसंख्यक आहे. आज सर्वच खंडात भगवान बुद्धांचे अनुयायी आहेत. आशिया खंडात तर बौद्ध धर्म हा मुख्य धर्म आहे. आशिया खंडाची जवळपास अर्धी (४९%) लोकसंख्या ही बौद्ध धर्मीय आहे. अनुयायांच्या तुलनेत ख्रिश्चन धर्मानंतर (२ अब्ज) जगतात सर्वाधिक अनुयायी बौद्ध धर्माला (१.८ अब्ज) लाभलेले आहेत. परंतु भारतातील कोट्यवधी हिंदू, दलित धर्मीयांनी तसेच जगभरातील अनेक मानवतावादी विज्ञानवादी लोकांनी बौद्ध धर्माचे अनुयायीत्व पत्करले आहे त्यामुळे या सर्व बौद्ध अनुयायांची एकत्रित लोकसंख्या ही २.३ अब्जांवर आहे. यानुसार बौद्ध धर्म हा जगातील सर्वाधिक अनुयायी असलेला धर्म सुद्धा ठरतो.

बौद्ध धर्म

त्रिरत्न बुद्धधम्मसंघ

इतिहास कालानुक्रमसंगीतीरूपरेषा

संकल्पना व शिकवण धम्मचार आर्यसत्यखंध (स्कंध)अनिच्च (अनित्य)दुःखअष्टांगिक मार्गअनत्ता (अनात्मन)पटिच्चसमुप्पाद (प्रतीत्यसमुत्पाद)मध्यम मार्गसुञ्ञता (शून्यता)कर्मपुनर्जन्मसंसारविश्वउत्पत्तिशास्त्र

बौद्ध साहित्य[लपवा] बुद्धवचनत्रिपिटकमहायान सूत्रपाली त्रिपिटकतिबेटी त्रिपिटकचिनी त्रिपिटक

आचरण[लपवा] त्रिरत्नबावीस प्रतिज्ञामुक्तीसाठी बौद्ध मार्गशीलपारमिताचिंतनतात्विक कारणस्मृतीप्रज्ञाकरूणाबोधिपक्खीया धम्मविहारवादसामान्य लोक

निर्वाण[लपवा] चार अवस्थाअर्हतबुद्धत्वबोधिसत्व

संप्रदाय[लपवा] थेरवादमहायानहीनयानचिनीवज्रयानतिबेटीनवयान

देशनिहाय बौद्ध धर्म[लपवा] भारत महाराष्ट्रचीनथायलंडजपानम्यानमारश्रीलंकालाओसकंबोडियाकोरियनतैवानतिबेटभूतानमंगोलियाव्हियेतनामरशिया

उदय

कालानुक्रम: बौद्ध परंपरांचा विस्तार आणि विकास (इ.स.पू. ४५० ते इ.स. १३००)

इ.स.पू. ४५०

इ.स.पू. २५०

इ.स. १००

इ.स. ५००

इ.स. ७००

इ.स. ८००

इ.स. १२००

भारत

प्रारंभिक संघ

प्रारंभिक बौद्ध परंपरा

महायान

वज्रयान

श्रीलंका आणि  दक्षिण आशिया

थेरवाद

तिबेटी

प्राचीन तिबेटी बौद्ध धर्म

Kadam

Kagyu

Dagpo

Sakya

Jonang

पूर्व आशिया

प्राचीन बौद्ध संस्कृती आणि महायान रेशीम मार्गद्वारे चीन, आणि रोमन साम्राजाशी संपर्क भारत ते व्हियेतनाम

Tangmi

नांतो रोकुषु किंवा नारा रोकुषु(Nanto Rokushū|NaraRokushū)

शिंगोन बौद्ध धर्म

चान बौद्ध धर्म

Thiền, कोरियन सेआॅन

जपानी झेन

Tiantai / जिंगतू

तेंदाई

निचिरेन

ज्युदो शू

मध्य आशिया

ग्रीक बौद्ध धर्म

रेशीम मार्ग बौद्ध धर्म

इ.स.पू. ४५०

इ.स.पू. २५०

इ.स. १००

इ.स. ५००

इ.स. ७००

इ.स. ८००

इ.स. १२००

Legend:   = थेरवाद   = महायान   = वज्रयान   = विविध धर्म आगमन

धम्मचक्र

ऐतिहासिक दृष्टिकोनातून बौद्ध धर्म हा भारतातील एक अतिप्राचीन, तत्त्वज्ञानाच्या दृष्टिकोनातून मानवी मूल्यांचा पुरस्कर्ता, विज्ञाननिष्ठ व परिवर्तनशील धर्म आहे. बौद्ध धर्म हा भारतीय धर्म असून भारताच्या इतिहासात या धर्माच्या उदयाला मोठे स्थान आहे. बौद्ध धर्माचा विकास इ.स.पू. ६ ते इ.स. ६ ह्या कालावधीत झाला. बौद्ध संस्कृतीचे सर्वात मोठे योगदान मौर्य कला, गांधार कला व मथुरा कला यांत आढळते. तर बौद्ध धर्माचा व तत्त्वांचा प्रसार भारताबरोबरच शेजारील अनेक देशांमध्येही झालेला आहे. त्रिपिटकाच्या स्वरूपातील साहित्य व विविध पंथीय साहित्य हे बौद्ध संस्कृतीच्या रूपाने जगातील अनेक देशांमध्ये पसरले. बौद्ध संस्कृतीचा ठसा हा विहार, स्तूप, मठ, चैत्य व लेण्या ह्या मौर्य कलेच्या प्रतीकांच्या रूपाने स्पष्ट दिसतो. त्याच्या विकासाला जवळजवळ १,१०० वर्षे लागली. जगाच्या आणि भारताच्या जीवनविषयक, सामाजिक, सांस्कृतिक, राजकीय आणि विशेषत: धार्मिक बाजूंवर बौद्ध धर्माची खोलवर व न पुसणारी अशी छाप पडलेली आहे.

भारतातून उच्चाटन

बौद्ध धर्माच्या इतिहासाप्रमाणे बौद्ध धर्माच्या स्वरूपात अनेक स्थित्यंतरे होत गेली व या काळात मुसलमानांची आक्रमणे भारतात झाली. भारतातून बौद्ध धर्म गायब होण्यामागे येथील हिंदू धर्म (वैदिक धर्म / ब्राह्मणी धर्म) आणि हिंदू राजांनी केलेले अत्याचारही कारणीभूत आहेत.

तथागत बुद्धांचे जीवन

भगवान बुद्धांची प्रतिमा

            तथागत गौतम बुद्ध (इ.स.पू. ५६३ – इ.स.पू. ४८३) हे बौद्ध धर्माचे संस्थापक होते. ते तत्त्वज्ञ, आद्य वैज्ञानिक, थोर समाज सुधारकही होते. बुद्धांचे मुळ नाव ‘सिद्धार्थ’ होय. शाक्य गणराज्याचा राजा शुद्धोधन व त्यांची पत्नी महाराणी महामाया (मायादेवी) यांचे पोटी इ.स.पू. ५६३ मध्ये राजकुमाराचा जन्म लुंबिनी येथे झाला. राजकुमाराचे नाव ‘सिद्धार्थ’ असे ठेवण्यात आले. सिद्धार्थाच्या जन्मानंतर अवघ्या सातव्या दिवशीच त्यांची आई महामायाचे निधन झाले. आईचे छत्र हरवलेल्या सिद्धार्थाचा सांभाळ त्यांची मावशी व सावत्र आई महाप्रजापती गौतमीने केला. त्यामुळे राजकुमार सिद्धार्थाला ‘गौतम’ या नावानेही ओळखले जाते. राजकुमार सिद्धार्थ गौतमास आवश्यक असे सर्व शिक्षण देण्यात आले. यशोधरा या सुंदर राजकुमारीशी सिद्धार्थ गौतमाचा इ.स.पू. ५४७ मध्ये विवाह झाला. राहुल नावाचा त्यांना पुत्र झाला.

                     बौद्ध अनुयायी लोक गौतम बुद्धांना वर्तमानातील सर्वश्रेष्ठ बुद्ध (संमासंबुद्ध) मानतात. जगाच्या इतिहासातील महामानवांमध्ये तथागत बुद्ध हे सर्वश्रेष्ठ मानले जातात. इंग्लडच्या जगप्रसिद्ध ऑक्सफोर्ड विद्यापिठाने मागील १० हजार वर्षामधील अशा टॉप १०० जगातील विश्वमानवांची यादी तयार केली ज्यांनी आपली बुद्धिमत्ता आणि मानव जातीच्या उत्थानासाठी महान कार्ये केलीत, त्या यादीत विद्यापिठाने प्रथम स्थानी तथागत बुद्धांचे ठेवले होते. जागतिक इतिहासातील सर्वाधिक प्रभावशाली मानव म्हणून बुद्धांचे नाव अग्रस्थानी आहे. आचार्य रजनीश (ओशो) बुद्धांबद्दल म्हणतात की, ‘‘बुद्धानंतर त्यांच्या जवळपास जाऊ शकेल असा महामानव भारताने किंवा जगाने आजपर्यंत केला नाही.’’

                ‘शाक्यमुनी’ (शाक्यांचा मुनी) हे गौतमाचेच दुसरे नाव. बुद्ध हे बौद्ध धर्माचे मुख्य स्तंभ आहेत. त्यांची जीवनकहाणी, त्यांची प्रवचने आणि त्यांनी घालून दिलेले विहाराचे नियम पवित्र मानून ते त्यांच्या अनुयायांनी गौतम बुद्धाच्या महापरिनिर्वाणानंतर संकलित केले. गौतम बुद्धांच्या मानल्या जाणाऱ्या विविध शिकवणुकी एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे पाठांतराद्वारे सुपूर्द होत गेल्या. त्यांच्या महापरिनिर्वाणानंतर साधारण ४०० वर्षांनंतर ही शिकवणूक लेखी स्वरूपात प्रथम मांडली गेली.

ज्ञानप्राप्ती

बोधगया (बिहार) मधील महाबोधी विहार, या ठिकाणी बुद्धांना बोधिवृक्षाखाली ज्ञानप्राप्ती (बुद्धत्व/निर्वाण) झाली होती.

गृहत्यागानंतर सिद्धार्थ गौतमाने ज्ञानप्राप्तीसाठी खूप चिंतन केले, कठोर तपस्या केली. आताच्याबिहार राज्यातील गया येथे निरंजना नदीच्या काठी पिंपळाच्या वृक्षाखाली धानस्थ बसले असता इ.स.पू. ५२८ मध्ये वैशाखी पौर्णिमेच्या दिवशी त्यांना दिव्य ज्ञानप्राप्ती झाली. या ‘दिव्य ज्ञाना’ला ‘संबोधी’, ‘बुद्धत्व’ किंवा ‘निर्वाण’ असेही म्हणतात. ज्ञानप्राप्तीनंतर सिद्धार्थ गौतमाला सर्वजण ‘बुद्ध’ असे म्हणू लागले. बुद्ध ही व्यक्ती नव्हे ती ज्ञानाची अवस्था आहे. ‘बुद्ध’ म्हणजे अतिशय ज्ञानी मनुष्य. बुद्धांना पिंपळाच्या वृक्षाखाली ‘बुद्धत्व’ प्राप्त झाले म्हणून या वृक्षाला ‘बोधिवृक्ष’ (ज्ञानाचा वृक्ष) असे म्हणतात.

धम्मचक्र प्रवर्तन

                    सारनाथ मधील धामेक स्तूप (भारत), येथे बुद्धांनी आपला पहिला धम्म उपदेश (शिकनण) दिली होती. सम्राट अशोकांनी या स्तूप निर्मिले आहे.

                     ज्ञानी बुद्धांनी उत्तर प्रदेश मधील सारनाथ येथे पाच पंडितांना पहिला उपदेश दिला. त्यांच्या पहिल्या उपदेशास ‘धम्मचक्रप्रवर्तन’ किंवा ‘धम्मचक्कपवत्तन’ असे म्हणतात. या प्रवचनात बुद्धांनी बौद्ध धम्माची मूलतत्त्वे सांगितली. त्यात त्यांना अनेक शिष्य लाभले आणि बौद्ध धर्म वाढीस लागला. तथागत बुद्धांनी स्वत: ६व्या शतकामध्ये जवळजवळ १ लक्ष लोकांना बौद्ध धम्माची दीक्षा दिली.

महापरिनिर्वाण

बुद्धांची महापरिनिर्वाण प्रसंगाची प्रतिमा, महापरिनिर्वाण विहार, कुशीनगर, बिहार.

इ.स.पू. ४८३ मध्ये वयाच्या ८०व्या वर्षी कुशीनगर येथे तथागत बुद्धांचे महापरिनिर्वाण झाले.

रामाभर स्तूप, येथे बुद्धांच्या निर्वाणानंतर त्यांच्या अत्यंसंस्कार येथे झाला आहे, कुशीनगर, उत्तर प्रदेश, भारत.

उत्तर प्रदेशातील कुशीनगरयेथे बुद्धांच्या निर्वाणानंतर त्यांच्या अत्यंसंस्कार येथे झालेला आहे. तेथे रामाभर स्तूप उभारले आहे.

तत्त्वज्ञान व शिकवण

भगवान बुद्धांनी ‘पाली’ या लोकभाषेतून अत्यंत साध्या आणि सोप्या पद्धतीने बौद्ध धर्माची शिकवण, आचार-विचार सांगितले. बुद्धांनी धर्माची शिकवण व आचरण यासाठी त्रिशरण, चार आर्यसत्ये, अष्टांगिक मार्ग (मध्यम मार्ग) व पंचशीलसांगितलेला आहे.

चार आर्यसत्ये

गौतम बुद्ध चार आर्य सत्यांची शिकवण देतांना, नालंदा, बिहार भारत.

                   भगवान गौतम बुद्ध म्हणतात, ‘‘मानवी जीवन हे दु:खमय आहे, दु:खाची निर्मीती तृष्णेतून (वासना, इच्छा, आसक्ती, आवड) होते, म्हणून या तृष्णेवर आपल्या इच्छांवर नियंत्रण ठेवले पाहिजे. यासाठी मध्यम मार्गाचा अवलंब केला पाहिजे.मानवी व्यवहाराच्या मुळाशी चार आर्यसत्ये आहेत.

1. दु:ख – मानवी जीवन हे दु:खमय आहे.
2. तृष्णा – मनुष्याच्या न संपणाऱ्या इच्छा हे दु:खाचे कारण आहे.
3. दु:ख निरोध – दु:खाचे निराकरण वा अंत सर्व प्रकारची आसक्ती सोडण्याने होते.
4. प्रतिपद् – दु:ख निवारण्यासाठी सदाचाराचा मार्ग (अष्टांग मार्ग) आहे.

                 महान बौद्ध विद्वान व बोधीसत्व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या मते, या चार आर्यसत्यामधील पहिले व शेवटचे हे दोनच आर्यसत्वे महत्त्वाचे आहेत. पहिले – दु:ख आहेआणि शेवटचे प्रतिपद् – दु:ख निवारण्याचा (अष्टांग) मार्ग आहे.

पंचशील

बुद्धांनी आपल्या अनुयायांना खालिल पाच शीलांची शिकवण दिलेली आहे.

1. अहिंसा :- मी जीव हिंसे पासुन अलिप्त रहाण्याची शपथ घेतो.
2. मी चोरी करण्यापासुन अलिप्त रहाण्याची शपथ घेतो.
3. मी कामवासनेच्या अनाचारापासुन अलिप्त रहाण्याची शपथ घेतो.
4. मी खोटे बोलण्यापासून अलिप्त रहाण्याची शपथ घेतो.
5. मी मद्य, मादक तसेच इतर सर्व मोहांत पाडणाऱ्या मादक वस्तुंच्या सेवनापासून अलिप्त रहाण्याचीं शपथ घेतो.

या बौद्ध तत्त्वांचा, शिकवणुकीचा मानवाने जीवनात अंगीकार केला तर मानवी अस्तित्व असताना नक्कीच तो दुःखमुक्त होऊन आदर्श जीवन जगू शकतो.

अष्टांगिक मार्ग

               महाकारुणिक तथागत भगवान बुद्धांनी सारनाथ येथे धम्मचक्र प्रवर्तनाचे विवेचन करतांना नीती व सदाचाराला महत्त्व देऊन मानवाचे जीवन सुखकर होण्यासाठी तसेच निवार्णाच्या समीप पोहोचण्यासाठी हा ‘अष्टांग मार्ग’ किंवा ‘मध्यम मार्ग’ सांगितला.

धम्मचक्रातील आठ आरे हे बुद्धांचा अष्टांगिक मार्ग दर्शवतात.

अष्टांगिक मार्ग

अष्टांग मार्ग हा सदाचाराचा मार्ग होय. ह्या आठ गोष्टींच्या पालनामुळे मानवाचे जीवन सुखमय होते.

1. सम्यम दृष्टी :- निसर्ग नियमा विरुद्ध कोणतीही गोष्ट होऊ शकते ही गोष्ट न मानणे.
2. सम्यक संकल्प :- म्हणजे योग्य निर्धार, विचार.
3. सम्यक वाचा :- करुणायुक्त व सत्यपुर्ण वाचा (बोल) ठेवण्याचा प्रयत्न करणे.
4. सम्यक कर्मांत :- उत्तम कर्म म्हणजे योग्य कृत्ये करणे.
5. सम्यक आजिविका :- वाईट मार्गाने आपली उपजिविका न करता ती सन्मार्गानेच करणे.
6. सम्यक व्यायाम :- वाईट विचार निर्माण झाल्यास त्याचा त्वरीत नाश करणे.
7. सम्यक स्मृती :- तात्विक गोष्टींचे स्मरण करुन चित्तास (मनाला) जागृत ठेवणे.
8. सम्यक समाधी :- कोणत्याही वाईट विकारांना स्पर्श होऊ न देता दृष्ट प्रवृत्तीपासून मन अलग ठेवून चित्त प्रसन्न आणि शांत ठेवणे.

दहा पारमिता

बुद्धांनी सांगितलेल्या या दहा पारमीता ह्या शील मार्ग होय.

1. शिल :- शील म्हणजे नितिमत्ता, वाईट गोष्टी न करण्याकडे असलेला मनाचा कल.
2. दान :- स्वार्थाची किंवा परतफेडीची अपेक्षा न करता दुसऱ्याच्या भल्यासाठी स्वतःची मालमत्ता, रक्त, देह अर्पण करणे.
3. उपेक्षा :- निरपेक्षतेने सतत प्रयत्न करीत राहणे.
4. नैष्क्रिम्य :- ऐहिक सुखाचा त्याग करणे.
5. वीर्य :- हाती घेतलेले काम यत्किंचितही माघार न घेता अंगी असलेल्या सर्व सामर्थ्यानिशी पुर्ण करणे.
6. शांति :- शांति म्हणजे क्षमाशीलता, द्वेषाने द्वेषाला उत्तर न देणे.
7. सत्य :- सत्य म्हणजे खरे, माणसाने कधीही खोटे बोलता कामा नये.
8. अधिष्ठान :- ध्येय गाठण्याचा दृढ निश्चय.
9. करुणा :- सर्व प्राणिमात्र, मानवाविषयीची प्रेमपूर्ण दयाशीलता.
10. मैञी :- मैत्री म्हणजे सर्व प्राणी, मित्र, शत्रुविषयी देखिल नव्हे तर सर्व जीवनमात्रांविषयी बंधुभाव बाळगणे.

विज्ञाननिष्ठत्व

बौद्ध धर्माचे तत्त्वज्ञान हे बहुतांशी विज्ञानवादी / विज्ञाननिष्ठ आहे. खालील बाबींत विज्ञान व बौद्ध धर्मात समानता आहे. विज्ञान व बौद्ध धर्माचा एकच उद्देश आहे – ‘सत्याचा शोध’.

देव (ईश्वर) नाही

विश्वामध्ये देव वा ईश्वर नावाची कसलीही गोष्ट, वस्तू किंवा प्राणी अस्तित्वात नाही. बौद्ध धम्मामध्ये देवाला स्थान नाही. तथागत भगवान बुद्धांनी देव नाही हा सिद्धान्त अनेक दृष्टीने पटवून दिला आहे. विज्ञानाच्या सिद्धांताप्रमाणे जगात देव नाही. कारण, त्याचा आकार कसा, स्थान याबद्दल याबद्दल कोणालाही माहिती नाही. देव ही मानवी मनाची काल्पनिक संकल्पना आहे.

आत्मा नाही

विज्ञानानुसार शरीरामध्ये कोठेही आत्म्याचे स्थान नाही, हा सिद्धान्त तथागत भगवान बुद्धांनी इसवी सनाच्या सहा शतके आधी सांगितला. शरीर चार महाभूतांनी बनलेले आहे. त्यांमध्ये पृथ्वी, आप, तेज आणि वायू यांचा समावेश आहे. मनुष्यप्राणी जेव्हा मरतो तेव्हा ही चारही महाभूते निसर्गातील आपापल्या घटकामध्ये विलीन होतात. त्यामुळे शरीरामध्ये आत्मा नाही हे सिद्ध होते. मानवाच्या शरीरामध्ये आत्मा नावाचा कोणताही भाग आढळत नाही.

अनैसर्गिक मार्गांनी जन्म नाही

नैसर्गिक प्रक्रिया पूर्ण झाल्याशिवाय कुणाचाही जन्म होत नाही. त्यामध्ये टेस्ट ट्यूब बेबी किंवा आणखी नवीन विज्ञानाच्या नवीन अविष्कार याचा समावेश असतो कारण आपोआप काहीही होत नाही. म्हणजेच अनैसर्गिक मार्गाने कोणाचाही जन्म होत नाही. या कसोटीला बौद्ध धम्म तंतोतंत उतरतो. बुद्धांना एका ब्राह्मणाने प्रश्न विचारला की, ‘आपण कोण आहात?’ तेव्हा तथागत म्हणतात की, ‘राजा शुद्धोधन आणि महामाया यांचा मी औरस पुत्र आहे. परंतु स्वत:च्या प्रयत्नांनी मी बौद्धिक प्रगती केलेली आहे. तेव्हा तू मला फार तर प्रबुद्ध मानव समज.’

परिणाम सर्वत्र सारखेच

विज्ञानामध्ये एखादे संशोधन झाले तर त्याचा जो परिणाम होईल किंवा जाणवेल तो जगाच्या पाठीवर कुठेही सारखाच जाणवेल त्यामध्ये कमी अधिक परिणाम किंवा प्रमाण असणार नाही. त्याप्रमाणे बौद्ध धम्माचे आचरण केल्यास धम्म अनुसरल्यास त्याचे परिणाम सर्वत्र सारखाच जाणवतो.

दैववाद (नशीब) अमान्य

भगवान बुद्धांनी कर्म सिद्धान्त सांगितले. त्यांच्या म्हणण्यानुसार दैव, देव, नशीब, नियती या सर्व संकल्पना चुकीच्या आहेत. तुम्ही ज्याप्रमाणे वर्तन कराल त्याप्रमाणे तुम्हाला फळ मिळेल, असे विज्ञान सांगते. भगवान बुद्धांच्या कर्म सिद्धांताप्रमाणे आदर्श समाज घडवायचा असेल तर कुशल कर्म करावे म्हणजेच दैववाद, नशीब यांवर अवलंबून राहू नये. स्वकर्म चांगले तर त्याचा परिणाम चांगला ही नीती बौद्ध धम्माचा गाभा आहे.

जगाची उत्क्रांती

उत्क्रांती वादाचा जनक चार्ल्स डार्वीन १९व्या शतकात होऊन गेला. विज्ञानाच्या आधारे जगाचा हळूहळू विकास होत गेला. विश्व कोणी निर्माण केले नाही हा डार्वीनचा १९व्या शतकातील विज्ञानवादी सिद्धांत अगोदर २५०० वर्षापूर्वी इ.स.पू. ६व्या शतकात भगवान बुद्धांनी संपूर्ण जगाला सांगितला आहे. याचाच अर्थ बौद्ध धर्म हा विज्ञानवादी धर्म आहे आणि विज्ञानवाद हा बुद्ध धर्माचाच प्रतिध्वनी होय.

विज्ञानाची नम्रता

भगवान बुद्ध म्हणतात, ‘‘मी सांगतो म्हणून तुम्ही खरे मानू नका, तर या आणि पहा तुमच्या बुद्धीला पटेल तरच धम्माचा स्विकार करा. तसेच धम्म हा सर्वांसाठी खुला आहे. त्यामध्ये जात, पंथ, लिंग इत्यादी कोणताही भेद नाही.” विज्ञानाने केलेले संशोधन हे अंतिम आहे, असे विज्ञान मानीत नाही, म्हणजे बौद्ध आचारसंहिता व विज्ञान यामध्ये हे साम्य आहे.

अनित्य

जगामध्ये सतत बदल होत असतात ते स्थिर (नित्य) असे नसते. ग्रह, तारे, पृथ्वी वगैरे विश्वात काही नित्य नाही. असे विज्ञान स्पष्ट सांगते. भगवान बुद्धांनी सुद्धा सर्व अनित्य आहे. सर्व बदलत असते, सर्व सजिवांमध्येही क्षणाक्षणाला बदल होत असतो.

अकारण काहीही नाही

प्रत्येक गोष्टीला कारण असते, आपोआप कुठलीही गोष्ट होत नाही असा विज्ञानाचा सिद्धान्त आहे. निसर्गामध्ये चमत्कार अद्भुत शक्ती, मंत्र इत्यादी अस्तित्वात नाही हाच सिद्धान्त भगवान बुद्धांनी प्रतित्य समुपाद या नावाने मांडला. त्यात बुद्धांनी सांगितले की, प्रत्येक गोष्टीला कारण असते. कारणाशिवाय काहीही होत नाही. यालाच धम्मात कार्यकारणभाव सिद्धान्त म्हणतात. बौद्ध धर्माचा प्रत्येक सिद्धान्त विज्ञानाच्या कसोटीला उतरतो.

समाज जीवनावर प्रभाव

बौद्ध धर्माचा जगातील सर्व समाज जीवनावर प्रभाव पडलेला आढळतो. कारण बौध्दधर्म सर्व श्रेष्ठ धर्म आहे .

बौद्ध तत्त्वज्ञानाचा हिंदू धर्मावरील प्रभाव

बौद्ध धर्मातील अहिंसा, सर्व प्राणिमात्रांविषयी प्रेम व सहानुभूती इत्यादी विचारांनी हिंदू धर्मावर प्रभाव टाकला. त्यामुळेच वैदिक धर्मीयांना पुढे अहिंसा (non-voilence) तत्त्वाच्या आवश्यकतेवर भर द्यावा असे वाटले.

वैचारिक स्वातंत्र्य

वैचारिक स्वातंत्र्य हे बौद्ध धर्मात खोलवर रुजलेले असून, त्याचा हिंदूंच्या, कोणत्याही प्रकारची शंका उपस्थित न करता, वैदिक परंपरांचे पालन करण्याच्या पारंपरिक विचारपद्धतीवर परिणाम झाला.

 

 

सद्गुणांचा विकास

बौद्ध धर्माने अहिंसा, सत्य, अस्तेय, इंद्रिय संयम व मादक पदार्थाचे सेवन करू नये ह्या पाच शील तत्त्वे (पंचशील तत्त्वे) पालन करण्याचा उपदेशच केला नाही तर ती शिकविली आहेत व त्यामुळे सद्गुणांचा विकास होण्याला हातभार लागला आहे.

समता तत्त्वाचा प्रभाव

तथागत गौतम बुद्धांनी जात, संप्रदाय, वर्ण व सामाजिक दर्जा ह्या कोणत्याही बाबींचा विचार न करता सर्व व्यक्तींमध्ये समता (equality) प्रस्थापित करण्याविषयी धर्मोपदेश केला. त्याचा जातिव्यवस्थेवर आधारलेल्या पारंपरिक हिंदू समाजरचनेवर प्रभाव पडला.

वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा विकास

विज्ञानवादी बौद्ध धर्माने लोकांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन बिंबविण्यासाठी साहाय्य केले आहे. या धर्माची मूलतत्त्वे व तत्त्वज्ञान ही विज्ञानधिष्ठित असल्याने, त्याच्या शिकवणीतून लोकांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टी येण्यास हातभार लागला आहे. २० व्या शतकातील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर व अल्बर्ट आईन्स्टाईनसारख्या अनेक विचारवंतांनी बौद्ध धर्मच खरा विज्ञानवादी धर्म असल्याचे सांगतलेले आहे.

नैतिक सिद्धान्ताचा प्रभाव

करुणा (दयाबुद्धी), प्रामाणिकपणा, प्रेम, परोपकार, अहिंसा, क्षमाशिलता, शीलसंवर्धन, यांसारख्या नैतिक बाबींवर बौद्ध धर्मात भर देण्यात आला. याचा वैदिक हिंदू धर्माच्या नियतिवादावर परिणाम झाला. यामुळेच बौद्ध धर्म हा अगदी भिन्न असलेला स्वतंत्र व प्रभावशाली धर्म आहे.

बौद्ध धर्माचे कलेतील योगदान

वास्तुविद्या, लेण्यांचे आणि विहारांचे खोदकाम आदी क्षेत्रांत बौद्ध धर्माचे योगदान खूप मोठे आहे. त्या काळी विहारे, स्तूप, मंदिरे, लेणी (गुंफा) – खोदकाम यांसारख्या वास्तुविद्या क्षेत्रांतील निर्मितीचा स्फोट झाला होता. त्यामुळे इतर धर्मीयांच्या कला क्षेत्रातील निर्मितीलाही चालना मिळाली.

बौद्ध धर्माने लोकांना वास्तुविद्या विकासासाठी प्रोत्साहित केले आहे. सुंदर विहारे, मंदिरे, स्तंभ, स्तूपे यांसारख्या बांधकामांना वाव देऊन, हा विकास साध्य केला आहे. आज जगातील पहिले सर्वाधिक सुंदर असलेले धार्मिक प्रार्थनास्थळ थायलंड मधील पांढऱ्याशुभ्र रंगाचा एक अप्रतिम बुद्ध विहार आहे.

स्थानिक भाषेतील साहित्यविषयक योगदान

बुद्ध, बौद्ध भिक्खू आणि बौद्ध धर्मप्रचारकांनी धार्मिक विचार हे लोकांच्या नेहमीच्या भाषेत (पाली) मांडल्यामुळे बौद्ध धर्माचा प्रसार जलद गतीने झाला. त्या काळी प्रचलित असलेल्या पालीसारख्या प्राकृत भाषेचा मोठा विकास झाला. बौद्ध धर्माने पाली भाषा व तिच्या धर्मग्रंथ व अन्य धार्मिक पुस्तकांच्या लिखाणाच्या माध्यमातून साहित्य विकासाला हातभार लावला आहे.

शिक्षणास प्रोत्साहन

बौद्ध धर्माने शिक्षण प्रसारास प्रोत्साहन दिले. बौद्ध विहार व मठ यांनी शिक्षण प्रसाराची केंद्रे म्हणून कार्य केले. बौद्ध भिक्खु हे मोठे विद्वान होते. बौद्ध धर्मास ज्या भारतीय सम्राटांनी व राजांनी पाठिंबा दिला त्यांनीही शिक्षणास प्रोत्साहन दिले. तक्षशिला व नालंदा या विद्यापीठांनी प्राचीन काळात खूप नाव कमावले होते. नालंदा हे बौद्ध विद्यापीठ म्हणूनच ओळखले जाई. बौद्ध धर्माने स्त्रीशिक्षणाचा व कनिष्ठ जातींच्या शिक्षणाचा देखील पुरस्कार केला.

भारतीय संस्कृतीचा परदेशात प्रसार

बौद्ध धर्माने परदेशात जेथे जेथे आपले पाय रोवले तेथे तेथे भारतीय बौद्ध संस्कृतीचे घटक प्रसारित होण्यास हातभार लागला. श्रीलंका, चीन, जपान, थायलंड, म्यानमार, भूतान, कोरिया, व्हिएतनाम, लाओस, कंबोडिया, सिंगापूर, मंगोलिया, तैवान, हाँगकाँग इत्यादी देशांत बौद्ध धर्म हा प्रमुख धर्म असून आज जगातील जवळजवळ सर्वच देशांत बौद्ध धर्माचा प्रसार झालेला आहे. जगातील प्रत्येक देशांत बौद्ध अनुयायी आहेत. बौद्ध धर्माने भारतीय तसेच विदेशी समाजाला आकार देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.

आर्थिक विकासाला प्रोत्साहन

बौद्ध धर्माने भारत देशाच्या आर्थिक विकासाला चालना दिली आहे. बौद्ध धर्मीय चक्रवर्ती सम्राट अशोक महान यांचे साम्राज्य जगातील सर्वात संपन्न व शक्तिशाली होते. त्यांच्या साम्राज्याचा बौद्ध धर्म हा राजधर्म होता. जगाच्या एकूण अर्थव्यस्थेत सर्वाधिक म्हणजेच ३४% वाटा हा सम्राट अशोकाच्या साम्राज्याचा होता. आज भारताचा जागतिक अर्थव्यस्थेतील वाटा कमी असला तरी चीन व जपान हे दोन बौद्ध राष्ट्रे जागतिक अर्थव्यस्थेत अनुक्रमे दुसऱ्या व तिसऱ्या स्थानी आहेत.

बौद्ध साहित्य

पाली भाषेतील ग्रंथ

1. त्रिपिटक – पाली भाषेतील बौद्ध ग्रंथ फार प्राचीन आहेत. या ग्रंथात त्रिपिटक हा ग्रंथ फार मोठा व अत्यंत महत्त्वाचा आहे. हा महाभारत ग्रंथाच्या तिपटीने मोठा असून त्याची ग्रंथसंख्या सरासरी तीन लक्ष आहे. या ग्रंथाची भाषांतरे सिंहली, ब्रह्मी, चिनी, जपानी, वगैरे अनेक भाषांतून झाली आहेत. या ग्रंथाला त्रिपिटक हे नाव पडण्याचे कारण त्याचे तीन पिटक (पुडे) म्हणजे भाग आहेत. ते खालील प्रमाणे:
   1. विनयपिटक – यांत भिक्षुकांनी पाळण्याच्या नियमांचा संग्रह आहे. याचे पाच भाग आहेत.
      1. पाराजिका
      1. पाचितियादि
      1. महावग्ग
      1. चुल्लवग्ग
      1. परिवारपाठ.
   1. सुत्तपिटक – यात बुद्धांच्या उपदेशांचा संग्रह आहे. याचे पाच मोठे ‘निकाय’ (पोटभाग) आहेत.
      1. दिर्घनिकाय
      1. मध्यमनिकाय
      1. संयुक्तमिकाय
      1. ॲगुत्तरनिकाय
      1. क्षुद्रनिकाय – यांत बुद्धांचे आपल्या शिष्यांशी केलेले संवाद आहेत. क्षुद्रनिकायाचे पुन: १५ पोटविभाग आहेत.
         1. खुद्दकपाठ
         1. धम्मपद
         1. उदान
         1. इतिवुत्तक
         1. सुत्तनिपात
         1. विमानवत्थु
         1. पेतवत्थु
         1. थेरगाथा
         1. थेरीगाथा
         1. जातक
         1. निद्देस
         1. पटिसंभिदामग्ग
         1. अवदान
         1. बुद्धवंस
         1. चरियापिटक
   1. अभिधम्मपिटक – यात बौद्ध तत्त्वज्ञानाचे विवेचन आहे. यात सात भाग आहेत.
      1. धम्मसंगणि
      1. विभंग
      1. धातुकथा
      1. पुग्गलपज्जत्ति
      1. कथावत्थु
      1. यमक
      1. पठ्ठान
2. मिलिंदपन्हो
3. दीपवंस व महावंस

संस्कृत भाषेतील ग्रंथ

1. ललित विस्तर
2. बुद्धचरित — अश्वघोष
3. लंकावतार-सूत्र

तिबेटी भाषेतील ग्रंथ

1. क्यांग-र
2. ग-छेररोल्प

चिनी भाषेतील ग्रंथ

1. महाभिनिष्क्रमणसूत्र
2. महापरिनिर्वाणसुत्त
3. जातक-निदान
4. महावंस

या ग्रंथांची चिनी भाषांतरी झालेली आहेत.

ब्रह्मी भाषेतील ग्रंथ

म्यानमार देशांत ‘मलंगवत्तु’ नावाचा ग्रंथ प्रसिद्ध आहे. हे एका पाली ग्रंथाचे भाषांतर आहे. याशिवाय अन्य संस्कृत व पाली ग्रंथांचे ब्रह्मी भाषेत भाषांतरे झालेली आहेत.

सिंहली भाषेतील ग्रंथ

1. दीपवंस
2. महावंस — (लेखक- महानाम)
3. ज्ञानोदय

जपानी भाषेतील ग्रंथ

 

मराठी भाषेतील ग्रंथ

1. बुद्ध, धर्म आणि संघ — धर्मानंद कोसंबी
2. धम्मपदं (नवसंहिता) — आचार्य विनोबा भावे
3. धर्म व धर्मपंथ — प्र.न. जोशी
4. बुद्ध संप्रदाय आणि शिकवण — चिं.वि.जोशी
5. बौद्ध विचारधारा — संपादक- महेश देवकर, लता देवकर व प्रदीप गोखले
6. श्रीहर्ष — पारखीशास्त्री
7. बौद्धदर्शनसार — बापटशास्त्री
8. बौद्धपर्व — वा. गो. आपटे, २०१३

बंगाली भाषेतील ग्रंथ

1. बुद्धदेव — प्रो. सतीशचंद्र विद्याभूषण
2. बौद्धधर्म — सत्येंद्रनाग टागोर

इंग्रजी भाषेतील ग्रंथ

1. दि लाईट ऑफ एसिया — एड्वीन अर्नोल्ड, १८७९
2. दि गोस्पेल ऑफ बुद्ध — पॉल कॅरस, १८९४
3. बुद्धिझम इन् ट्रान्सलेशन्स — हेन्री क्लर्क वॉरेन, १८९६
4. सम सेईग्स ऑफ द बुद्ध — एफ. एल. वुडवर्ड, १९२५
5. अ बुद्धिस्ट बायबल — ड्वाइट गोडार्ड, १९३२
6. अर्ली बुद्धिस्ट स्क्रिप्चर्स — ई. जे. थॉमस, १९३५
7. दि वेदांतिक बुद्धिझम ऑफ दि बुद्ध — जे. जी. जेनिंग, १९४७
8. दि टिचिंग्स ऑफ दि कंपॅशनेट बुद्ध — इ. ए. बर्ट, १९५५
9. दि बुद्ध अँड हिज् धम्म — भीमराव आंबेडकर, १९५७
10. गौतम दि बुद्ध : हिज लाईफ अँड हिज टिचिंग्स (विपक्षणा रिसर्च इन्सिट्युट)
11. बुद्धिझम अँड मॉडर्न थॉट्स — इ. जी. टेलर
12. बुद्धिझम — ई. जे. मिल्स
13. बुद्धिझम ईथिक्स — डबल्यू. टी. स्टेस
14. बुद्धिझम ऑफ विझ्डम अँड फेइथ् — थिच थेईन् ताम, १९९१
15. व्हॉट दि बुद्ध टॉट् — वालपोल राहुल, १९५९
16. लिवींग धम्म — वेनेरेबल अजाह्न चाह
17. व्हॉट बुद्धिस्ट बिलींव्ह — वेन. के. श्री धम्मानंद, १९९३
18. आउटलाइन्स ऑफ् महायान बुद्धिझम — डी. टी. सुजुकी, २००५
19. इसेंस ऑफ बुद्धिझम – पी लक्ष्मी नरसू, मे -१९०७

बौद्ध प्रतिके

बौद्ध धर्माचे बुद्ध, धर्म, संघ या प्रमाणेच अन्य महत्त्वाची प्रतिके आहेत.

पंचशील बौद्ध ध्वज

अशोक चक्र, भारताच्या राष्ट्रध्वजावर अंकित

संप्रदाय

थेरवाद बौद्ध धर्म

देश बांगलादेशकंबोडियाभारतलाओसम्यानमारनेपाळश्रीलंकाथायलंडव्हियेतनामचीन

पाली साहित्य पाली त्रिपिटकParacanonical textsCommentariesSubcommentariesVisuddhimaggaAbhidhammattha-sangaha

इतिहास Pre-sectarian Buddhismसुरूवातीचे संप्रदायSthaviraMoggaliputta-Tissaतिसरी बौद्ध संगीतीVibhajjavadaमहेंद्रसंघमित्राचौथी बौद्ध संगीतीबुद्धघोषParakramabahu Iअनागरीका धम्मपालBuddhist modernismLedi Sayadawसहावी बौद्ध संगीतीविपस्सना चळवळ

शिकवण अभिधम्मअर्हतKammaṭṭhānaसंसार (बौद्ध धर्म)निर्वाणमध्यम मार्गअष्टांगिक मार्गचार आर्यसत्यबुद्धत्वाच्या अवस्थाPreceptsत्रीरत्नेविनयविपस्सना

बचसं

तीन प्रमुख बौद्ध संप्रदायाचा विस्तार

महायान, थेरवाद, वज्रयान, नवयान इत्यादी बौद्ध धर्माचे प्रमुख संप्रदाय किंवा पंथ आहेत. यांच्याशिवाय शेकडो बौद्ध संप्रदाय आजही अस्तित्वात आहेत.

बौद्ध समुदाय

संपूर्ण विश्वात जवळजवळ १.८ अब्ज (१८० कोटी) बौद्ध आहेत. यामध्ये साधारणपणे ७०% ते ७५% महायानी बौद्ध आणि अर्वरित २५% से ३०% थेरवादी, नवयानी(भारतीय) आणि वज्रयानी बौद्ध आहेत. महायान और थेरवाद (हीनयान), नवयान, वज्रयान यांच्या व्यतिरीक्त बौद्ध धर्मात यांचे अनेक उपसंप्रदाय किंवा उपपंथ सुद्धा आहेत परंतु त्यांचा प्रभाव खूप कमी आहे. सर्वात जास्त बौद्ध पूर्व आशिया आणि आग्नेय आशियाच्या सर्व देशांत बहूसंख्याकच्या रूपात राहतात। दक्षिण आशियाच्यादोन किंवा तीन देशांत सुद्धा बौद्ध धर्म बहुसंख्याक आहे. आशिया खंडाची जवळजवळ अर्ध्या पेक्षा अधिक लोकसंख्येवर बौद्ध धर्माचा सखोल प्रभाव आहे. अमेरीका, ऑस्ट्रेलिया, आफ्रिका और यूरोप सारख्या खंडांमध्ये सुद्धा कोट्यवधी बौद्धांचे समुदाय राहतात. जगात साधारणपणे १८ पेक्षा अधिक देश असे आहेत की, जिथे बौद्ध धर्म बहुसंख्याक किंवा बहुमतात आहे. जगात काही देश असेही आहेत की जिथे बौद्ध लोकसंख्येबद्दल कोणती विश्वासू माहिती उपलब्ध नाही.

सर्वाधिक बौद्ध लोकसंख्या असलेले देश
देश	बौद्ध लोकसंख्या	बौद्ध टक्केवारी
चीन	१,२२,५०,८७,०००	९१%
जपान	१२,३३,४५,०००	९६%
व्हिएतनाम	७,४५,७८,०००	८५%
भारत	६,७९,८७,८९९	०६%
थायलंड	६,४६,८७,०००	९५%
म्यानमार	४,९९,९२,००००	९०%
दक्षिण कोरिया	२,४६,५६,०००	५४%
तैवान	२,२१,४५,०००	९३%[१३]
उत्तर कोरिया	१,७६,५६,०००	७२%
श्रीलंका	१,६०,४५,६००	७५%
कंबोडिया	१,४८,८०,०००	९७%
इंडोनेशिया	८०,८५,४००	०३%
हाँग काँग	६५,८७,६०३	९३%
मलेशिया	६३,४७,२२०	२२%
नेपाळ	६२,२८,६९०	२१%
लाओस	६२,८७,६१०	९८%
अमेरिका	६१,५९,९००	०२%
सिंगापूर	३७,७५,६६६	६७%
मंगोलिया	३०,५५,६९०	९८%
फिलिपिन्स	२८,६७,५९५	०३%
रशिया	२०,९६,६०८	०२%
बांग्लादेश	२०,४६,८००	०१%
कॅनडा	२१,४७,६००	०३%
ब्राझील	११,४५,६८०	०१%
फ्रांस	१०,५५,६००	०२%

चित्रदालन

थाई महायानी बौद्धभिक्खू.

जपानी महायानी बौद्धभिक्खू.

बुद्ध व बौद्ध धर्माविषयी विचारवंताची मते

              बौद्ध धर्म व गौतम बुद्ध यांच्याविषयी जागतिक विचारवंत व जगप्रसिद्ध व्यक्तींची मते खालिल प्रमाणे आहेत.

                   माझ्या मतानुसार बुद्धांचा धम्म श्रेष्ठ आहे. दुसऱ्या कोणत्याही धर्माची त्याचेशी तुलना केली जाऊ शकत नाही. जर एखाद्या विज्ञाननिष्ठ आधुनिक व्यक्तीला धर्म हवा असेल तर त्याला बौद्ध धर्माशिवाय पर्याय नाही, असे माझे माझे पक्के मत सर्व धर्मांचा २१ वर्षे सखोल अभ्यास केल्यावर झाले आहे.— डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

                  “भविष्य काळातील धर्म हा वैश्विक धर्म असेल, तो व्यक्तिगत शरिरधारी ईश्वराच्या पलिकडचा, ठाम निश्चित अशा परंपरेने पाळत असलेल्या मतप्रणाली, तसेच पराप्राकृतिक ईश्वराचा शोध घेणाऱ्या शास्त्रांना बाजूला ठेवणारा असेल.  विज्ञानाच्या गरजांची जर कोणता धर्म परिपूर्ती करीत असेल तर तो फक्त बौद्ध धर्म आहे.— अल्बर्ट आईन्स्टाईन

                     बौद्ध धर्मातील नैतिक आदर्श पुरूष जो अर्हत, तो नैतिक आणि बौद्धिक अशा दोन्ही दृष्टींनी महान असला पाहिजे. तो तत्त्वज्ञ, तसाच श्रेष्ठतम सदाचारीही असला पाहिजे. बौद्ध धर्मात ज्ञान हे मुक्ती (निर्वाण) साठी अनिवार्य मानले गेले आहे आणि ते प्राप्त करण्यास अपयश येण्याची दोन कारणे आहेत त्यापैकी अज्ञान हे एक कारण आहे. (दुसरे कारण लोभ किंवा तृष्णा होय.) ह्या उलट ख्रिश्चन आदर्श पुरूषाच्या घडणीत ज्ञानाला अजिबात स्थान नाही. जगातल्या दु:खापैकी पुष्कळशी दु:खे दृष्टपणापेक्षा मूर्खत्वाने आणि अंधश्रद्धेने निर्माण झाली आहेत.— डब्ल्यू. टी. स्टेस

                  बौद्ध धर्माइतका दुसऱ्या कोणत्याही धर्मात ज्ञानाच्या श्रेष्ठत्वावर आणि अज्ञानाच्या हीनतेवर भर देण्यात आला नाही. आपली दृष्टी स्पष्ट असण्याबाबत बौद्ध धर्माव्यतिरीक्त कोणत्याही धर्मात मनोविकासासाठी (चित्त संस्कारासाठी) इतकी सखोल योजना प्रस्तुत करण्यात आली नाही.— ई. जे. मिल्स, ग्रंथ – बौद्ध धर्म (Buddhism)

                  बौद्ध धर्माचे आध्यातमिक तत्त्वज्ञान हीतकारक सामर्थशाली देणगी आहे, बौद्ध धर्माप्रमाणे युनिटेरिअन ख्रिस्ती बांधवही धर्मग्रंथ किंवा मतप्रणालीची बाह्य शक्ती नाकारून मानवाला अंतर्यामी असलेल्या मार्गदिपाचा अधिकार मान्य करतात. युनिटेरिअन मताचे अनुयायी येशू ख्रिस्त व तथागत बुद्ध हे जीवनाचे सर्वोच्छ भाष्यकार आहेत असे मानतात.— रेव्हरँड लेस्ली बोल्टन, युनिटेरिअन ख्रिस्ती पाद्री

                   आधुनिक विज्ञान हे बौद्ध धर्मातील अनित्यता आणि अनात्मवादाच्या सिद्धांताचे प्रतिध्वनी होय.— डॉ. रंजन रॉय

                       दिर्घकाळापर्यंत मानवावर बाह्य शक्तींनी अधिकार गाजवला आहे. जर तो खरोखरच सुसंस्कृत व्हावयाचा असेल तर त्याने स्वत:च्या तत्वानुसार स्वशासनाचा स्विकार करावा. बौद्ध धर्म यात जगातील पहिली नैतिक विचारधारा आहे. जिच्यामध्ये मानवास आत्मनियमन (स्वशासन) करण्याची शिकवण दिलेली आहे. म्हणूनच प्रगतीशील जगाला ही सर्वोच्छ शिकवण देण्यासाठी बौद्ध धर्माची आवश्यकता आहे.— इ. जी. टेलर

                               जेव्हा आम्ही निसर्गाचा ग्रंथ उघडतो, तेव्हा कोट्यवधी संवत्सरांतील रक्त आणि अश्रूंनी लिहिलेली उत्क्रांतीची गाथा वाचतो, जेव्हा जीवन नियंत्रणाचे नियम आणि विकासाच्या उत्पत्तीस कारणीभूत होणारे नियम आपण अभ्यासतो, तेव्हा ईश्वर प्रेमरूप आहे हे मत किती भसवे आहे याची जाणिव होते. बुद्धाचा धर्म हा कितीतरी निराळा धर्म आहे.— विनवुड रीड

                         बौद्ध धर्माने मानवात प्रछन्न असलेल्या अंत:सामर्थ्यांच्या शोधाकडे मानवाचे लक्ष वेधले. वेदांमध्ये आपणांस प्रार्थना, पुजा, प्रशंसा आढळते. बौद्ध धर्मात प्रथम सदाचारास प्रवृत्त होण्यासाठी चित्ताच्या(मानसिक) संस्काराचे महत्त्व सांगितल्याचे आढळते.— आर. जे. जॅक्सन

                 बौद्ध धर्म एक अदभुत धर्म नि तत्त्वज्ञान आहे.— मार्क झुकेरबर्ग

                   ऐतिहासिक थोर धर्मांपैकी मी बौद्ध धर्माला पसंत करतो.— बर्ट्रांड रसेल

                 “बुद्धांच्या ह्रदयाचा एक लक्षांशही मला लाभला तर मी स्वत:ला धन्य मानले असते.”— स्वामी विवेकानंद

            “अवघ्या जगामध्ये बुद्धच असे एकमेव महापुरूष आहेत की ज्यांनी यज्ञातील पशूहत्या थांबविण्यासाठी यज्ञात पशूच्या ऐवजी स्वत:चे जीवन बळी देण्याची तयारी दाखवली.”— स्वामी विवेकानंद

            “बौद्ध धर्म हा जगातील पहिला प्रचारक धर्म होता आणि त्याने त्या काळातील सगळ्या सभ्य जगात प्रवेश केला, आणि तरीही या धर्माच्या प्रचारार्थ रक्ताचा एक थेंबही सांडावा लागला नाही.”— स्वामी विवेकानंद

              “बुद्ध हे इतर सर्व धर्माचार्यांपेक्षा अधिक साहसी, अधिक प्रांजळ होते. ते म्हणाले होते की, “कोणत्याही शास्त्रावर विश्वास ठेवू नका. वेद हे थापाडे आहेत. शास्त्रे जर माझ्या अनुभूतींशी वा उपलब्धींशी जुळतील तर ते त्या शास्त्रांचेच भाग्य. सर्वात श्रेष्ठ शास्त्र स्वत: मीच आहे. यागयज्ञ आणि देवदेवतार्चन निष्फळ होय जगाला सर्वांग सुंदर नीतिशास्त्रीची शिकवण देणारे बुद्ध हेच पहिले मानव होते.”— स्वामी विवेकानंद

             “बुद्ध हे एक थोर समाज सुधारक होते. भारतातील थोर तत्त्वज्ञांमध्ये बुद्ध हेच असे एकमेव होते की ज्यांना जातिभेद मान्य नव्हता… इतर सर्वच दार्शनिकांनी वा तत्त्वज्ञांनी थोड्याबहूत प्रमाणात सामाजिक अंधविश्वासांना कुरवाळलेच आहे. समाजाच्या खुळचट समजुतींची खुशामत केली आहे.”— स्वामी विवेकानंद

“भगवान बुद्धांसारखा त्यागी महापुरूष या अवनीतलावर अन्य कुणी झाला नाही.”— स्वामी विवेकानंद

“मानवामानवातच काय पण मनुष्य आणि पशू यांमध्ये देखील जी विषमता आढळते तिचा बुद्धांनी निषेध केला. ‘सर्व जीव समान आहेत’ असा उपदेश बुद्ध करीत. बुद्धांनीच सर्वप्रथम मद्यपाननिर्षधाचा पुरस्कार केला आहे.”— स्वामी विवेकानंद

“जगातील सर्व आचार्यांमध्ये वा धर्म संस्थापकांमध्ये बुद्ध हे एकटेच असे आहेत की ज्यांच्या कार्याला बाहेरील कोणताही हेतू प्रेरक नव्हता. इतर सर्वांनीच आपण ईश्वरावतार, ईश्वरदूत, ईश्वरपुत्र आहोत अशी घोषणा केलेली आहे, आणि ते असेही सांगून गेले आहेत की, त्यांच्यावर जो विश्वास ठेवील तोच स्वर्गी जाईल, मुक्त होईल. पण बुद्ध मृत्यूच्या अगदी शेवटच्या क्षणापर्यंत हेच म्हणत असत, “कुणीही तुम्हाला मुक्त होण्यासाठी साहाय्य करू शकणार नाही. स्वत:च स्वत:ला साहाय्य करा, स्वत:च्याच प्रयत्नांची मुक्तिलाभाची कास धरा.” स्वत: संबंधी ते म्हणत, “बुद्ध या शब्दाचा अर्थ आहे आकाशाप्रमाणे अनंत ज्ञानसंपन्न; मी सिद्धार्थ गौतमाने ती अवस्था प्राप्त करून घेतली आहे. तुम्हीही जर तिच्यासाठी प्राण पणास लावून प्रयत्न कराल तर तुम्हालीही ‘बुद्धत्व’ प्राप्ती होऊ शकेल.” ”— स्वामी विवेकानंद

“भारतात आज हे जे संन्याशांचे मठ वैगरे दिसतात ते सारे बौद्ध धर्माच्या अधिकाराखाली होते. हिंदूनी आता त्या साऱ्यांना आपल्या रंगाने रंगवून स्वत:चे करून घेतले आहे. बुद्धांपासूनच यथार्थ संन्यासाश्राचा पाया रचला गेला. त्यांनीच संन्यासाश्राच्या मृत सांगड्यात प्राण ओतले.”— स्वामी विवेकानंद

“बुद्धांचा हजारावा अंश माझ्यात असता तर मी स्वत: ला धन्य समजलो असतो.”— स्वामी विवेकानंद

“बुद्धांनी प्रचंड शक्तीशाली सत्याची शिकवण दिली. सर्व जगाला त्यांनी भेदभाव न करता शिकवले, कारण ‘मानवाची समानता’ हा त्यांच्या महान संदेशांपैकी एक संदेश होता. सर्व मानसे समान आहे, याला काही अपवाद नाही.”— स्वामी विवेकानंद

“बुद्ध हे समतेचे महान उपदेशक होते. आध्यात्मिकता प्राप्त करून घेण्याचा प्रत्येक पुरूषाला व स्त्रीला सारखाच हक्क आहे. ही त्यांची शिकवण होती.”— स्वामी विवेकानंद^[१७]

भारतालाच नव्हे तर संपूर्ण जगाला सदाचार शिकवणारा पहिला महापुरूष भगवान बुद्ध होय.— डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

हाती न घेता तलवार, बुद्ध राज्य करी जगावर.— तुकडोजी महाराज

गौतम बुद्धांनंतर त्यांच्या जवळपास जाऊ शकेल असा महामानव जगाने किंवा भारताने आजपर्यंत निर्माण केला नाही.— ओशो (रजनीश)

शाक्यमुनी गौतम बुद्धांखेरीज संपूर्ण मानवजातीत येशू ख्रिस्तांएवढा थोर पुरुष दुसरा झाला नाही.— रेनन

जगातल्या सर्व धर्मसंस्थापकास भगवान बुद्ध हेच फक्त असे थोर होते की, जे आपली मुक्तीसाध्य करण्याच्या मानवी सामर्थ्याचा स्वाभाविक मोठेपणा बरोबर ओळखू शकले. मानवतेची योग्यता उंचावण्याच्या कर्तृत्वात जर खऱ्या थोर माणसाचे मोठेपण सामावले असेल तर खरा थोर असा तथागताशिवाय दुसरा कोण असू शकेल? बुद्धांनी मानवाच्या वर दुसरे कोणी संस्थापित करून त्याला हीन न करता प्रज्ञा (ज्ञान) व मैत्रीच्या (प्रेम) शिखरावर (त्याला) प्रस्थापित करून श्रेष्ठत्व प्राप्त करून दिले आहे.— ड्वाईट गोडार्ड

कलियुगी हरी बुद्ध रुपधरी ।

तुकोबा शरीरी प्रवेशला ।।

— संत बहिणाबाई

एकोनी बंका करित उत्तर ।

बौद्ध अवतार पांडुरंग ।।

— संत बंका

बुद्ध अवतार माझीया आदृष्टा ।

मौन्य मुखे निष्ठा धरियली ।

तोडावया अवघ्या चेष्टांचा संबंध

— संत तुकाराम

बुद्ध अवतारी आम्ही झालो संत ।

वर्णवया मात नामा म्हणे ।

— संत नामदेव

खुलताबाद

खुलताबाद महाराष्ट्र • भारत
—  शहर  —
२०° ००′ ३४.२८″ N, ७५° ११′ १९.६७″ E
गुणक: 20.05°N 75.18°E
प्रमाणवेळ	भाप्रवे (यूटीसी+५:३०)
क्षेत्रफळ • उंची	• ८५७ मी
जिल्हा	छत्रपती संभाजी नगर
लोकसंख्या	१२,७९४ (२००१)
कोड • पिन कोड • दूरध्वनी • आरटीओ कोड	• ४३११०१ • +०२४३७ • MH-20

गुणक: 20.05°N 75.18°E

खुलताबाद/खुलदाबाद हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील एक धार्मिक आणि ऐतिहासिक परंपरा असलेले गाव आहे. भद्रा मारुती या धार्मिक स्थळासोबतच या गावात सूफी संत आणि इतर काही इतिहासकालीन राजघराण्यांतील आणि सरदार घराण्यांतील व्यक्तींच्या कबरी आहेत. हे गाव छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्याच्या खुलताबाद तालुक्याचेमुख्य ठिकाण आहे. या गावाला ‘रत्‍नापूर’नावाने देखील ओळखले जाते.खुलताबाद येथे दरवर्षी ऊरूस भरतो.खुलताबाद येथे जर्जरीबक्ष दर्गा आहे.

              भद्रा मारूती

खुलदाबाद हे ठिकाण हिंदू दैवत भद्रा मारूती संस्थान ह्यासाठी देखील विशेष परिचित आहे.^[१]भद्रा मारूती ह्या ठिकाणी हनुमानाची निद्रिस्त अवस्थेतील भव्य मूर्ती आहे. अशा प्रकारची निद्रिस्त मारुतीची मूर्ती भारतात केवळ तीन ठिकाणी आहे. त्यातील एक ठिकाण उत्तर प्रदेशातील अलाहाबाद हे असून दुसरे खुलताबाद आहे व तिसरे ठिकाण मध्य प्रदेशातील जामसावळी येथे आहे. खुलताबाद येथे दरवर्षी हनुमान जयंती निमित्त भव्य यात्रा भरते. त्या दिवशी खुलताबाद येथे हजारो लोक छत्रपती संभाजी नगर  व आसपासच्या गावातून पायी चालत येतात.

इतिहास

सूफी संत

फार पूर्वी ह्या गावाचे नाव रौझा असेही होते; त्याचा अर्थ स्वर्गातील नंदनवन असा होतो. तसेच ह्या गावास संतांची दरी/भूमी किंवा शाश्वत निवासस्थान असेही संबोधले जायचे. ह्याचे कारण १४ व्या शतकात अनेक सूफी संत ह्या ठिकाणी वास्तव्यास होते व तदनंतर त्यांच्या मृत्युपश्चात त्यांचे खुलदाबाद येथेच दफन करण्यात आले.

खुलताबाद येथील महत्त्वाच्या ऐतिहासिक वास्तू

मुघल सम्राट औरंगजेब ची कबर

निज़ाम-उल-मुल्क आसफजाह I ची कबर

खुलताबादमध्ये दफन करण्या आलेले सूफी संत आणि मोगल राजे

• मोगल सम्राट औरंगजेबची कबर
• आझम शाह आणि त्याच्या पत्‍नीची कबर
• झैन उद दिनचा दर्गा
• बुरहान उद दिनची मशीद
• निझाम-उल-मुल्क असफ जाहची कबर
• बानू बेगमचा मकबरा
• खान जहानची लाल बाग
• मलिक अंबरची कबर
• झर झरी झर बक्ष आणि गंज रवन गंज बक्ष दर्गे.

औरंगजेब

औरंगजेब
बादशाह
औरंगजेब कुराण पठण करताना, इसवी सनाच्या १८ व्या शतकातील अनामिक चित्रकाराने रंगविलेले चित्र
अधिकारकाळ	१६५९–१७०७
पूर्ण नाव	अबू मुझफ्फर मुहिउद्दीन मुहम्मद औरंगजेब आलमगीर
जन्म	नोव्हेंबर ३, १६१८
	दाहोद, भारत
मृत्यू	मार्च ३, १७०७
	अहमदनगर, महाराष्ट्र, भारत
पूर्वाधिकारी	शाह जहान
उत्तराधिकारी	पहिला बहादुर शाह
वडील	शहाजहान
पत्नी	रबीया दुराणी, दिलरास बानो बेगम
संतती	* पहिला बहादूर शाह, पुत्र आझम शाह, पुत्रसुलतान मुहम्मद अकबर, पुत्रमुहम्मद कामबक्श, पुत्रझेबुन्निसा, कन्या
राजघराणे	मुघल

औरंगजेब (इ.स. १६१८ – इ.स. १७०७) हा मोगल सम्राट होता. त्याने त्या वेळी आपल्या राज्यात शरियत (इस्लामी कायदा) लागू केला होता. गैर-मुसलमान जनतेवर असा कायदा लागू करणारा तो पहला मुसलमान राज्यकर्ता होता.तसेच त्याने जिझिया कर परत लागू केला. त्याने आपल्या आयुष्यातील बराच काळ दक्षिणेत मराठा साम्राज्यावर आणि इतर विरोधकांवर अंकुश ठेवण्याच्या प्रयत्‍नांत घालवला.

राजकीय कारकिर्दीची सुरुवात

मुघल साम्राज्य

मोगल साम्राज्य شاهان مغول गुर्कानिया (फारसी) मुघ्लिया सल्तनत (उर्दु व तुर्की) दौलत अल तैमुरिया (अरबी)
१५२६ – १८५८
राजधानी	आग्रा, दिल्ली
राजे	१५२६ – १५३०: बाबर १५३० – १५३९ १५५५ – १५५६: हुमायूँ १५५६ – १६०५: अकबर १६०५ – १६२७: जहांगीर १६२८ – १६५८: शाह जहान १६५८ – १७०७: औरंगजेब १७०७ – १७१२: बहादूर शाह १७१२ – १७१३: जहांदर शाह १७१३ – १७१९: फरूखसियार
भाषा	फारसी,उर्दु,हिन्दुस्तानी,अरबी,चगताई तुर्की
क्षेत्रफळ	सुमारे ३० लाख वर्ग किमी
लोकसंख्या	१५ कोटी
चलने	रुपया,

मोगल साम्राज्य (फारसी: شاهان مغول ) हे १६ व्या शतकामध्ये स्थापन झालेले दक्षिण आशियामधील एक मोठे साम्राज्य होते. बाबराने भारतात येउन याची स्थापना केली. पुढे बाबराने मिळवलेले राज्य बाबरपुत्र हूमायुनने शेरशाह सूर बरोबरच्या लढाईत गमावले.पुढे हुमायुनला १४ वर्षाच्या वनवासात रहावे लागले. नंतर पानिपतच्या लढाईत त्याने ते परत मिळवले.नंतर त्याचा मुलगा अकबर याच्या काळात मुघल साम्राज्याचा फार मोठा विस्तार झाला. इ.. स. १७०० च्या सुमारास उत्कर्षाच्या शिखरावर असताना मोगल साम्राज्य पूर्वेला बांग्लादेश ते पश्चिमेला बलुचिस्तान, उत्तरेला काश्मीर ते दक्षिणेला कावेरी खोऱ्यापर्यंत पसरले होते. १७०७ मधे औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मोगल साम्राज्याचा अस्त होण्यास सुरुवात झाली. १८५८ साली ब्रिटिशांनी मोगल साम्राज्य खालसा केले व हिंदुस्थानवर एकछत्री अंमल सुरू केला.

 

१६३४ मधे शाहजहानने औरंगजेबास मुघल प्रथेनुसार दख्खनचा सुभेदार म्हणून नियुक्त केले. औरंगजेबाने मराठवाड्यातील खडकी या शहराचे नाव बदलून ते छत्रपती संभाजी नगर  केले. इ.स.१६३७ साली औरंगजेबाने रबीया दुराणीशी लग्न केले. त्या दरम्यान शहाजहानने थोरला मुलगा दाराशुकोहला मुघल दरबारातील कामकाजात लक्ष घालण्यास सांगितले. जहान‍आरा बेगम ही औरंगजेबाची थोरली बहीण. इ.स.१६४४ मध्ये औरंगजेबाची दुसरी एक बहीण एका दुर्घटनेत जळून मरण पावली. या घटनेनंतर तीन आठवड्यांनी औरंगजेब आग्रा येथे आला, यामुळे शहाजहान बादशहा भयंकर संतापला आणि त्याने औरंगजेबाला दख्खनच्या सुभेदारीवरून पायउतार केले. यानंतर तो सात महिने दरबारात आला नाहीँ. नंतर शहाजहानने त्याची नियुक्ती गुजरातच्या सुभेदारपदी केली. येथे त्याने आपल्यातील कसब पणाला लावून काम केले. फलस्वरूपी त्याला बदख्शान (अफगाणिस्तान) बाल्ख येथील सुभेदारीही देण्यात आली.

सत्तासंघर्ष

सन् १६५२ मध्ये शाहजहान आजारी पडला. त्याचा मृत्यू जवळ आला आहे असे वाटू लागले. दाराशुकोह, शाह सुजा आणि औरंगजेब यांच्यांत सत्तासंघर्ष सुरू झाला. ज्याने स्वतःला बंगालचा गव्हर्नर म्हणून घोषित केले होते त्या शाह सुज़ाला औरंगजेबाकडून हार पत्करून बर्मायेथील अराकानक्षेत्री जावे लागले. १६५९ साली औरंगजेबाने शाहजहानला कैद करून स्वतःचा राज्याभिषेक करून घेतला; दारा शिकोहचा शिरच्छेद करवला. अशी वदंता आहे की शाहजहाँला मारण्यासाठी औरंगजेबाने दोनदा विष पाठवले होते. पण ज्या वैद्यांकरवी विष पाठविले होते ते इतके स्वामिनिष्ठ होते की त्यानी शाहजहाँला विष न देता ते स्वतःच पिऊन टाकले.

मराठ्यांविरुद्ध युद्ध

मुघल साम्राज्याचा नर्मदा नदीपलीकडे विस्तार तसेच शिवाजी महाराजांच्या राज्यविस्ताराला वेसण घालणे या दोन हेतूंसाठी औरंगजेबाने त्याचा मामा शाहिस्तेखान याला दख्खनच्या मोहिमेवर पाठविले. प्रचंड मोठा लवाजमा, सैन्य आणि फौजफाटा सोबत घेऊन शाहिस्तेखान निघाला आणि वाटेत असणाऱ्या प्रत्येक राज्यात, गावात त्याने दहशत पसरवीत जमेल तेवढा जमेल तेथे विध्वंस केला. शेवटी पुण्याजवळील चाकणचा किल्ला जिंकून पुण्यातील शिवाजीराजांच्या लाल महालातच तळ ठोकला. शिवाजीराजांनी खानाचा बंदोबस्त करण्यासाठी एक धाडसी निर्णय घेतला तो म्हणजे लाल महालात शिरून खानाला संपविण्याचा. लाल महालात आणि अवतीभोवती खडा पहारा असे, आणि महालात शिरणे अतिशय जोखमीचे काम होते. एके रात्री लाल महालाजवळून जाणाऱ्या एका लग्नाच्या मिरवणुकीचा आधार घेऊन काही मोजक्या माणसांसह स्वतः शिवाजी महाराज लाल महालात शिरले. महालाचा कानाकोपरा माहीत असल्यामुळे लवकरच प्रत्यक्ष शाहिस्तेखानच्या खोलीत शिवाजी महाराजांनी प्रवेश केला. तोपर्यंत महालात कोठेतरी झटापट सुरू झाल्यामुळे शाहिस्तेखानला जाग आली आणि तेवढ्यातच शिवाजीराजांना समोर पाहून खानाने जीव वाचविण्यासाठी सरळ खिडकीतून खाली उडी घेतली. शिवाजी महाराजांनी चपळाईने केलेला वार हुकल्यामुळे खानाच्या प्राणावर बेतण्याऐवजी त्याची तीन बोटे कापली गेली. या प्रकरणामुळे मुघल साम्राज्याची जी नाचक्की झाली ती स्वराज्यासाठी अधिकच फायद्याची ठरली. जे राजे मुघल आश्रयामुळे शिवाजी महाराजांना जुमानत नसत ते आता शिवाजीराजांच्या पराक्रमामुळे त्यांच्या बाजूने झुकले. आणखी एक वेगळा परिणाम या प्रकरणामुळे झाला तो म्हणजे शिवाजीराजांना मिळालेला मानवी क्षमतेपेक्षा मोठा काल्पनिक दर्जा आणि त्यामुळे जोडलेल्या दंतकथा. अनेकदा या गोष्टीचा अप्रत्यक्ष फायदा शिवाजी महाराज किंवा त्यांच्या सैन्याला मिळाला. शत्रुसैन्यामध्ये शिवाजी महाराज घुसल्याच्या केवळ अफवा पसरवून संख्येने किरकोळ असलेल्या मावळ्यांनी संख्येने अनेक पटींनी मोठ्या सैन्याची उडविलेली दाणादाण ही याच गोष्टीची साक्ष देऊ शकते. इ.स. १६६३ सालचे शाहिस्तेखान प्रकरण शिवाजीराजांच्या जीवनात आणखी एका नाट्यमय प्रसंगाची भर घालून गेले.

सुरतेची पहिली लूट

इ.स. १६६४. सततची युद्धे आणि त्यामुळे रिता होत असलेला खजिना यामुळे शिवाजीराजे चिंतित होते. मुघलांना किंवा इतर सुलतानांना ही चिंता फार सतावीत नसे. अन्याय्य कर लादून किंवा बळजबरीने खंडणी जनतेकडून वसूल करण्यात बादशाही कारभारास कमीपणा वाटत नव्हता. अनेक दिवसांच्या खलबतांनंतर शिवाजीराजांनी शेवटी एक उपाय शोधून काढला तो म्हणजे इतिहासाला माहीत असलेली सुरतेची पहिली लूट. आजच्या गुजरात राज्यातील सुरत शहर हे तत्कालीन मुघल राज्यात होते आणि व्यापारामुळे अतिशय श्रीमंत शहरांमध्ये गणले जात होते. सुरत शहराच्या लुटीमुळे दोन गोष्टी साध्य करता आल्या, एक म्हणजे मुघल सत्तेला आव्हान आणि राज्याच्या खजिन्यात भर. लुटीचा इतिहास भारतामध्ये अतिशय रक्तरंजित आणि विनाशक आहे. त्या पार्श्वभूमीवर सुरतेची लूट ही पूर्णपणे वेगळी जाणवते. शिवाजीराजांच्या आज्ञेनुसार स्त्रिया, मुले आणि वृद्ध यांच्या केसालाही धक्का न लावता ही लूट केली गेली. मशिदी, चर्च यासारख्या देवस्थानांनाही लुटीतून संरक्षण दिले गेले.

मिर्झाराजे जयसिंहाची मोहीम

इ.स. १६६५. औरंगझेबाने त्यांचे पराक्रमी सेनापती मिर्झाराजे जयसिंह याला प्रचंड सैन्यासह पाठविले. शिवाजीराजांचा प्रतिकार थिटा पडला आणि निर्णायक लढाईनंतर पुरंदरचा तह झाला आणि शिवाजीराजांना तहाच्या अटींनुसार २३ किल्ले द्यावे लागले. त्याबरोबरच स्वतः आग्रा (तत्कालीन मुघल राजधानी) येथे पुत्र संभाजी यासह औरंगजेबासमोर हजर होण्याचे कबूल करावे लागले. आग्ऱयाहून सुटका

शिवाजी महाराजांची आग्र्‍यातील नजरकैद

इ.स. १६६६ साली औरंगझेबाने शिवाजीराजांना दिल्ली येथे भेटीसाठी आणि विजापूरवर त्यांनी केलेल्या आक्रमणावर चर्चा करण्यास बोलाविले. त्यानुसार शिवाजीराजे दिल्लीला पोहोचले. त्यांच्यासोबत नऊ वर्षांचा संभाजी देखील होता. परंतु दरबारात त्यांना कनिष्ठ सरदारांच्या समवेत उभे करून शिवाजीसारख्या राजांचा उपमर्द केला. या अपमानामुळे अतिशय नाराज होऊन शिवाजीराजे तडक दरबाराबाहेर पडले असता त्यांना तत्क्षणी अटक करून नजरकैदेत ठेवण्यात आले. लवकरच त्यांची रवानगी जयसिंहाचे पुत्र मिर्झाराजे रामसिंग यांच्याकडे आग्रा येथे करण्यात आली. शिवाजीबद्दल आधीपासूनच धास्ती असल्यामुळे त्यांच्यावर कडक पहारा ठेवला होता. काही दिवस निघून गेले. सुटकेसाठी प्रयत्‍न फोल ठरले होते. शेवटी शिवाजीराजांनी एक योजना आखली. त्या योजनेनुसार त्यांनी आजारी पडल्याचे निमित्त केले आणि त्यांच्या प्रकृतीस्वास्थ्यासाठी विविध मंदिरांना मिठाईचे पेटारे पाठविण्यात येऊ लागले. सुरुवातीला पहारेकरी प्रत्येक पेटारा बारकाईने तपासून पहात पण काही दिवसांनी यात ढिलाई होऊ लागली. नंतर त्यांनी तपासण्याचेदेखील सोडले. या गोष्टीचा फायदा घेऊन एक दिवस शिवाजीराजे आणि संभाजी एकेका पेटाऱ्यामध्ये बसून निसटण्यात यशस्वी झाले. कोणास संशय येऊ नये यास्तव शिवाजीराजांचा विश्वासू हिरोजी फर्जंद हा शिवरायांचे कपडे चढवून आणि त्यांची अंगठी दिसेल अशा पद्धतीने हात बाहेर काढून झोपल्याचे नाटक करीत होता. शिवराय दूरवर पोहोचल्याची खात्री आल्यावर तो देखील पहारेकऱ्यांना बगल देऊन निसटला. बराच वेळ आतमध्ये काही हालचाल नाही हे वाटून पहारेकरी आत गेले असता त्यांना तेथे कोणीही आढळले नाही तेव्हा त्यांना सत्य परिस्थिती समजली.

आग्रा येथून शिवाजीराजांनी वेषांतर केले आणि एका संन्याशाच्या वेषात महाराष्ट्रात प्रवेश केला. त्यातदेखील त्यांना अनेक खबरदाऱ्या घ्याव्या लागल्या. संभाजीला त्यांनी वेगळ्या मार्गाने काही दुसऱ्या विश्वासू माणसांबरोबर पाठविले होते. ते स्वतः अतिशय लांबच्या आणि तिरकस, वाकड्या मार्गाने मजल-दरमजल करीत आले. उद्देश हाच होता की काही झाले तरी पुन्हा औरंगजेबाच्या हातात पडायचे नाही.

मराठा साम्राज्याचा इतिहास
राज्यकर्ते	शिवाजी महाराज · संभाजीराजे · राजारामराजे १ ले · ताराबाई · शाहूराजे १ ले
पेशवे	मोरोपंत त्र्यंबक पिंगळे · बाळाजी विश्वनाथ · थोरले बाजीराव · नानासाहेब · माधवराव · नारायणराव · रघुनाथराव · सवाई माधवराव · दुसरा बाजीराव · नानासाहेब
अष्टप्रधानमंडळ	शिवकालीन अष्टप्रधानमंडळ · रामचंद्रपंत अमात्य  · रामशास्त्री प्रभुणे
प्रमुख स्त्रिया	जिजाबाई राजे  · सईबाई · सोयराबाई · येसूबाई  · ताराबाई  · अहिल्याबाई होळकर · मस्तानी
सेनापती	माणकोजी दहातोंडे · नेताजी पालकर · हंबीरराव मोहिते · प्रतापराव गुजर · संताजी घोरपडे · धनाजी जाधव · चंद्रसेन जाधव · कान्होजी आंग्रे
प्रमुख सरदार/सुभेदार	दादोजी कोंडदेव · तानाजी मालुसरे · बाजी पासलकर · बाजी प्रभू देशपांडे · मल्हारराव_होळकर · महादजी शिंदे
प्रमुख वीर/मावळे/किल्लेदार	मुरारबाजी देशपांडे · मानाजी पायगुडे · मायनाक भंडारी · बाजी पासलकर · जिवा महाला
प्रमुख मोहिमा	सुरतेची पहिली लूट
लढाया	आष्टीची लढाई · कोल्हापूरची लढाई · पानिपतची तिसरी लढाई · पावनखिंडीतील लढाई · प्रतापगडाची लढाई · राक्षसभुवनची लढाई · वडगावची लढाई ·वसईची लढाई · सिंहगडाची लढाई · खर्ड्याची लढाई · हडपसरची लढाई · पालखेडची लढाई · पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध · दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध ·तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध · मराठे-दुराणी युद्ध
प्रमुख तह	पुरंदराचा तह · सालबाईचा तह · वसईचा तह
शत्रुपक्ष	आदिलशाही · मोगल साम्राज्य  · दुराणी साम्राज्य  · ब्रिटिश साम्राज्य · पोर्तुगीज साम्राज्य · हैदराबाद संस्थान · म्हैसूरचे राजतंत्र
शत्रू	औरंगजेब · मिर्झाराजे जयसिंह · अफझलखान · शाहिस्तेखान · सिद्दी जौहर · खवासखान
प्रमुख किल्ले	रायरेश्वर  · पन्हाळा · अजिंक्यतारा · तोरणा · पुरंदर किल्ला · प्रतापगड · राजगड · लोहगड · विजयदुर्ग · विशाळगड · शिवनेरी · सज्जनगड · सिंहगड ·हरिश्चंद्रगड · रायगड
इतर	शिवराज्याभिषेक · मराठे गारदी  · हुजूर दफ्तर · जेम्स वेल्स (चित्रकार)  · तंजावरचे मराठा राज्य  · कालरेषा
नाणे	शिवराई · होन · मराठ्यांच्या टांकसाळी

यात आणखी एक गोष्ट उल्लेखनीय आहे. दिल्लीभेटीपूर्वी त्यांनी राज्यकारभारासाठी जे अष्टप्रधानमंडळ स्थापले होते, त्या मंडळाने राजांच्या अनुपस्थितीमध्ये देखील राज्याचा कारभार चोख चालविला होता. हे शिवाजीराजांचे आणि अष्टप्रधानमंडळाचे फार मोठे यश आहे

सर्वत्र विजयी घोडदौड

शिवाजीराजे परतल्यानंतर त्यांनी झालेल्या अपमानाचा सूड घेण्यासाठी पुरंदरच्या तहात दिलेले सर्व तेवीस किल्ले जिंकून घेतले. इ.स. १६७९ मध्ये स्वतः औरंगजेब मोठ्या फौजेसह दक्षिणेच्या मोहिमेवर निघाला. याच दरम्यान ३ एप्रिल, इ.स. १६८० रोजी छत्रपती शिवाजी महाराजांचे रायगडावर निधन झाले. त्यांच्यानंतर संभाजी राजांनी मुघलांचा कडवा प्रतिकार केला. इ.स.१६८९ मध्ये संभाजीराजे यांना ठार मारले. २७ वर्षे सतत लढाई करूनही औरंगजेबाच्या हाती काहीच लागले नाही.

औरंगजेब कडवा धर्मवेडा होता. त्याने अनेक हिंदूना जबरदस्तीने इस्लामचा स्वीकार करायला भाग पाडले. त्यातच दक्षिणेतील मोहीमेत अपेक्षेच्या उलट मराठ्यांनी कडवी झुंज दिल्याने एवढ्या प्रदीर्घ आणि खर्चिक मोहिमेतून त्याला काहीच साधता आले नाही. जबरदस्तीच्या धर्मपरिवर्तनाच्या धोरणांमुळे औरंगजेबाच्या इस्लामेतर सैन्यात बंडाळी खदखदू लागली. लेल्या औरंगजेबाचा ३ मार्च, इ.स. १७०७ मध्ये महाराष्ट्रातील छत्रपती संभाजी नगर  येथे मृत्यू झाला,मृ त्यु पूवीजपुतांनी मोठी बंडाळी केली. औरंगजेबानंतर मुघल साम्राज्याला हिंदुस्तानवर कधीच अधिराज्य गाजवता आले नाही. इ.स. १७५१ मध्ये दिल्लीची अवस्था इतकी बिकट बनली की पेशव्यांना “अहमदिया” करार करून दिल्लीच्या आणि “शहेनशहाच्या” संरक्षणाची जबाबदारी आपल्या खांद्यावर घ्यावी लागली.

औरंगजेबावरील मराठी पुस्तके

• अकबर ते औरंगजेब (१९२३) : मूळ इंग्रजी लेखक विल्यम हॅरिसन मूरलँड (१८६८ – १९३८). मराठी भाषांतर राजेंद्र बनहट्टी
• औरंगजेब : कुळकथा (लेखक : प्रा. रा.आ. कदम)
• औरंगजेब – शक्यता आणि शोकांतिका (लेखक : रवींद्र गोडबोले)
• मराठे व औरंगजेब (लेखक : सेतुमाधव पगडी)
• शहेनशहा (लेखक : ना.सं. इनामदार). हिंदी रूपांतर शाहंशाह
• India of Aurangzeb : Topography, Statistics and Roads (१९०१) (लेखक : यदुनाथ सरकार)

 

औरंगजेब रोड

नवी दिल्लीतील औरंगजेब रोडचे नाव बदलून एपीजे अब्दुल कलाम रोड करण्यात आले. (२९-८-२०१५)

• मुघल साम्राज्य

• इ.स. १६१८ मधील जन्म
• इ.स. १७०७ मधील मृत्यू

मलिक अंबर

मलिक अंबरची खुलताबाद जि.छत्रपती संभाजी नगर  येथे असलेली कबर (इ.स. १८६० चे छायाचित्र)

मलिक अंबर (इ.स. १५४६ – इ.स. १६२६) हा मूर्तझा निजामशहा दुसरा ह्या अहमदनगरच्या निजामाचा प्रधान होता.मलिक् अम्बर् याचा जन्म अन्दाजे १५४९ मधे एका ह्ब्शी परिवारामधे झाला. मलिक अंबर युद्धशास्त्र आणि प्रशासनात पारंगत असणारा कर्तृत्ववान आणि स्वामीनिष्ठ प्रधान होता. त्याने मोडकळीस आलेली दख्खन प्रांतातली महसूल-व्यवस्था सुधारली. खडकी (सध्याचे छत्रपती संभाजी नगर ) ह्या शहराची स्थापना मलिक अंबरने केली.

सुरुवातीचा काळ

मलिक अंबर हा जन्माने हबशी होता.malik ^[१] त्याच्या आई-वडीलांनी दारिद्र्याला कंटाळून त्याला गुलाम म्हणून विकला होता. पुढे भारतात आल्यावर त्याने आपल्या कर्तृत्वाने १५०० सैनिकांचे स्वतःचे सैन्यपथक उभारले आणि तो दख्खन प्रांतात राज्य करणाऱ्या राजांची चाकरी करु लागला.

महसूल व्यवस्था

दुसऱ्या मूर्तझा निजामशहाच्या पदरी सेवेत असताना प्रधान म्हणून त्याची प्रगती झाली. खडकी येथे राजधानी केल्यावर त्याने प्रथम शेतजमीन महसूल पद्धतीत सुधारणा करण्याचे काम हाती घेतले. निजामशाहीतील शेतसाऱ्याचे दर ठरवले. यासाठी त्याने उत्तरेतील तोडरमलाची पद्धत स्वीकारली. इजाऱ्याने जमिनी देण्याची चाल बंद करून त्याने आपल्या सखाराम मोकाशी, आनंदराव, साबाजी या सहकाऱ्यांच्या मदतीने सर्व शेतांची मोजणी व पाहणी करून गत पाच वर्षांच्या उत्पन्नाची सरासरी काढली. या उत्पन्नाच्या दोनपंचमांश प्रमाणात सारा आकारणी केली.^[२] इ.स. १६१४ पासून पुढे हा महसूल धान्याच्या स्वरुपात न गोळा करता पैशाच्या रुपात गोळा करण्यास सुरुवात केली आणि महसूलाचा वाटा एक तृतियांशापर्यंत कमी केला. त्याने त्या काळी उत्तर भारतात प्रचलित असणाऱ्या व्यवस्थेसारखा हा महसूलाचा वाटा हा ठरावीक रक्कमेवर निश्चीत न करता प्रत्येक वर्षाच्या शेतकी उत्पन्नानुसार बदलण्याची मुभा दिली.

त्यामूळे कष्टकरी शेतकऱयांमधे तो लोकप्रिय ठरला. सततच्या होणाऱ्या युद्धांमुळे राज्याच्या तिजोरीवर पडणारा ताण कमी झाला.

मृत्यू

८० वर्षांचे दीर्घायुष्य लाभलेल्या मलिक अंबरचा मृत्यू इ.स. १६२६ रोजी झाला. त्याच्या मृत्यूनंतर त्याचा मुलगा फतेह खान हा निजामशाहीचा प्रधान झाला. मात्र फत्ते खान हा हुशार नव्हता. मलिक अंबर च्या मृत्यू नंतर त्यांच्या कबरी बद्दल अनेक वाद आहेत एक कबर खुल्ताबाद येथे आहे तर एक कबर घाटी दवाखान्यात आहे असा उल्लेख मिळतो

घृष्णेश्वर

घृष्णेश्वर मंदिर

घृष्णेश्वर मंदिर हे एक प्राचीन शंकराचे मंदिर असून ते १२ ज्योतिर्लिंगापैकी एक म्हणून प्रसिद्ध आहे. छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यातील दौलताबाद पासून सुमारे ११ कि. मी. अंतरावर आणि वेरूळ लेण्यांजवळ हे मंदिर आहे. शिवपुराण, स्कंदपुराण, रामायण, महाभारत या ग्रंथांत या ठिकाणाचे उल्लेख मिळतात. Parth Santosh Patil

मंदिराचे बांधकाम

वेरूळ गावातील येलगंगा नदीजवळ हे मंदिर असून छत्रपती शिवाजीराजे भोसले यांचे आजोबा आणि शहाजीराजे भोसले यांचे वडील मालोजीराजे भोसले यांनी या मंदिराचा प्रथमतः १६ व्या शतकात जीर्णोद्धार केला. सध्याचे अस्तित्वात असलेले मंदिर इ.स. १७३० मध्ये मल्हारराव होळकरांच्या पत्नी गौतमीबाईंनी बांधलेले असून नंतर शिवभक्त अहिल्याबाई होळकरांनी या मंदिराचा परत एकदा जीर्णोद्धार केला. मंदिराचे बांधकाम लाल रंगांच्या दगडामध्ये करण्यात आले आहे. या मंदिराचे नक्षीकाम अवर्णनीय आहे.

राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक

या मंदिराला २७ सप्टेंबर, इ.स. १९६० रोजी राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित करण्यात आले

जायकवाडी धरण

जायकवाडी धरण
धरणाचा उद्देश	सिंचन, जलविद्युत
अडवलेल्या नद्या/ प्रवाह	गोदावरी नदी
स्थान	पैठण, छत्रपती संभाजी नगर  जिल्हा, महाराष्ट्र
सरासरी वार्षिक पाऊस	७५५ मि.मी.
लांबी	९९९७.६७ मी.
उंची	४१.३ मी.
बांधकाम सुरू	इ.स. १९६५
उद्‍घाटन दिनांक	इ.स. १९७६
ओलिताखालील क्षेत्रफळ	३५००० हेक्टर
जलाशयाची माहिती
क्षमता	२१७० दशलक्ष घनमीटर
क्षेत्रफळ	३५० वर्ग कि.मी.
विद्युत उत्पादनासंबंधित माहिती
टर्बाइनांची संख्या	१
स्थापित उत्पादनक्षमता	१२ मेगावॉट

जायकवाडी धरण हे गोदावरी नदीवर असलेले महाराष्ट्रातील छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यामधील एक प्रमुख धरण असून मराठवाड्यातील जवळजवळ २.४० लाख हेक्टरक्षेत्र या धरणामुळे ओलिताखाली आलेले आहे.

धरणाची माहिती

बांधण्याचा प्रकार : मातीचा भराव व दगडी बांधकाम
उंची : ४१.३ मी. (सर्वोच्च)
लांबी : ९९९७.६७ मी. 

दरवाजे

प्रकार : S – आकार
लांबी : ४७१ मी.
सर्वोच्च विसर्ग : २२६५६ घनमीटर / सेकंद
संख्या व आकार : २७, (१२.५० X ७.९० मी)

पाणीसाठा

क्षेत्रफळ : ३५० वर्ग कि.मी.
क्षमता : २९०९ दशलक्ष घनमीटर
वापरण्यायोग्य क्षमता : २१७० दशलक्ष घनमीटर
ओलिताखालील क्षेत्र : ३५००० हेक्टर
ओलिताखालील गावे : १०५

 

 

कालवा

डावा कालवा

लांबी : २०८ कि.मी.
क्षमता : १००.८० घनमीटर / सेकंद
ओलिताखालील क्षेत्र : २६३८५८ हेक्टर
ओलिताखालील शेतजमीन : २३७४५२ हेक्टर

उजवा कालवा

लांबी : १३२ कि.मी.
क्षमता : ६३.७१ घनमीटर / सेकंद

वीज उत्पादन

जायकवाडी धरण, पैठण

जलप्रपाताची उंची : ९४ फूट
जास्तीतजास्त विसर्ग : ५० क्यूमेक्स
निर्मीती क्षमता : १२ मेगा वॅट
विद्युत जनित्र : १

पैठण

पुर्वेतिहास

          परमार्थाचे बाळकडु नाथांनी आपल्या ज्या पूर्वजांकडून घेवून त्यासं व्यापकत्व प्राप्त करुन दिले त्या पूर्वजांचा इतिहासही तेवढाच दैदीप्यमान आहे. महाराष्ट्रातील पंढरपुरात श्रीविठ्ठलाचं दर्शन आपण घेत आहोत त्याचं सर्व श्रेय जातं ते नाथांचे पणजोबा श्रीसंत भानुदासमहाराज यांना.

                      श्रीभानुदासांचा जन्म इ.स. १४४८ साली देशस्थ ऋग्वेदी ब्राह्मण कुळामध्ये झाला. बालपणीच सूर्यनारायणाची उपासना करुन त्यांनी त्यांचे आशीर्वाद प्राप्त केले होते. नाथ म्हणतात – ज्याने बाळपणी आकळिला भानु । स्वये जाहला चिद्‍भानु । जिंकोनी मानाभिमानु । भगवत्पावनु स्वये जाला ॥ प्रपंच चालविण्यासाठी त्यांनी कपड्याचा व्यापार सुरु केला, व्यापाराच्या व्यापात असूनही त्यांनी पंढरीची वारी कधीही चुकविली नाही. कारण तो त्यांच्या कुळाचा नेम होता.

               भानुदास महाराज म्हणतात – आमुचिये कुळी पंढरीचा नेम । वाचे सदा नाम विठ्ठलाचे ॥ भानुदासांची कीर्ती पसरली ते एका ऐतिहासिक घटनेने, विजयनगर साम्राज्याचा राजा कृष्णदेवराय एकदा पंढरीस आला. श्रीविठ्ठलास आपल्या राज्यात नेवून प्रतिष्ठीत करावे असा विचार त्याच्या मनात आला आणि त्याने तसे केले. आषाढी वारी जवळ आल्यानंतर पंढरीत वारकरी श्रीविठ्ठल दर्शनार्थ जमू लागले. परंतु ज्याच्या दर्शनासाठी आपण येथवर आलो आहोत तोच जागेवर नसल्याचे पाहुन वारकरी आलाप करु लागले. त्यावेळी भानुदासांनी सर्वांना आश्‍वासन दिलं कि, “मी विठ्ठलास परत” येथे आणीन! भानुदास निघाले, काही दिवसांनी ते मध्यरात्रीच्या सुमारास विठ्ठलासमोर येवून उभे राहिले. देवास म्हणाले, “देवा सर्व भक्‍त तुझी पंढरीत वाट पाहत आहेत चल माझ्याबरोबर!”

                विठ्ठलानं आपल्या गळ्यातील तुळशीच्या हारासह नवरत्‍नांचा हार भानुदासांच्या गळ्यात घालून थोडा धीर धरण्याचा सल्ला दिला. भानुदास तेथुन बाहेर पडले. पहाटे काकड आरतीच्यावेळी जेव्हां पुजारी तेथे आले तेव्हां त्यांच्या लक्षात आले कि देवाच्या गळ्यात नवरत्‍नांचा हार नाही. राजापर्यंत बातमी पोचली. जो कोणी चोर असेल त्यास परस्पर सुळवर चढविण्याचे फर्मान राजाने सोडले. सैनिक सर्वत्र पसरले. पहाटेच्यावेळी तुंगभद्रा नदीच्या किनारी भानुदास संध्या करित असताना एका सैनिकास त्यांच्या गळ्यात नवरत्‍नांचा हार दिसला. हाच चोर असावा असं गृहीत धरुन सैनिकाने भानुदासांस बंदि बनविले. त्यांना सुळावर चढविण्याचा निर्णय घेण्यात आला. त्यावेळी भानुदासांच्या मुखातुन अभंग प्रकटला – जै आकाश वर पडो पाहे । ब्रह्मगोळ भंगा जाये । वडवानळं त्रिभूवन खाये । तरी तुझीच वाट पाहे गां विठोबा ॥ ज्या सुळावर त्यांना चढविण्यात येणार त्या सुळास पालवी फुटली. सदर प्रसंगाचं वर्णन त्यांच्याच भाषेत पहायचं झाल्यास – कोरडिये काष्ठी अंकुर फुटले । येणे येथे जाले विठोबाचे ॥

                 ही बातमी राजापर्यंत पोचली. राजाचा थरकांप उडाला, ज्याला आपण चोर समजलो तो चोर नसून महान भगवद्‍भक्‍त असावा हे त्याच्या लक्षात आले. माझ्या भक्‍ताचा छळ झाल्यामुळे मी तुझ्याकडे राहणार नाही असा इशारा विठ्ठलानं दिला. भानुदास विठ्ठलाला घेवून पंढरीस निघाले. पंढरीजवळ आल्यानंतर आनंदित झालेल्या वारकऱ्यांनी श्रीविठ्ठलाची रथावरुन मिरवणूक काढली तो दिवस होता कार्तिक शुद्ध एकादशी इ.स. १५०६ चा. (आजही कार्तिकी एकादशीस रथोत्सव होतो तो या दिवसाचं स्मरण म्हणुन.) भानुदासांनी आपली इहलोकीची यात्रा संपविली.

                       श्रीविठ्ठल दर्शनास जाताना गरुड मंडपामध्ये उजव्या हातास दरवाज्याजवळ ज्या पहिल्या पादुका आहेत ती म्हणजे श्रीभानुदास महाराजांची समाधी होय. आजही त्यांच्या समाधीदिनाचा उत्सव वारकऱ्यांमध्ये साजरा करण्यात येतो. ह्या दिवशी त्यांच्या वंशजांकडुन परंपरेनं प्रतिवर्षी समाधीचे पूजन, नैवेद्य किर्तनादी करण्यात येते.

                संत श्रीभानुदासांच्या भक्‍तितून अंशत:उतराई होण्यासाठी विठ्ठलानं त्यांच्या वंशात जन्म घेतला तो संतएकनाथमहाराजांच्या रुपात. भानुदासाचे कुळी महाविष्णुचा अवतार । क्षेत्र प्रतिष्ठान वस्ती गोदावरीतीर ॥ निळोबा महाराज

 

                      पैठण हे शहर महाराष्ट्रातल्या छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यातील ऐतिहासिक शहर असून पूर्वी शालीवाहन राजाची राजधानी म्हणून यांस महत्व होते. राजा रामदेवराय यादवांच्या काळात पैठणला धार्मिक महत्व प्राप्त झालं. दक्षिण काशी म्हणून पैठणला ओळखलं जाऊ लागलं. इ.स. १३१२ च्या सुमारास यादवांचं राज्य संपुष्टात येऊन पैठण मोगलांच्या ताब्यात गेलं. त्याकाळी हजारो हिंदुंना धर्मांतरित करण्यात आलं. स्वातंत्रोत्तर काळापर्यंत पैठण निजामांच्या अधिकार क्षेत्रात होतं.

               पैठणने जगास अनेक नररत्‍ने दिली असून शून्याचा शोध लावणारे गणितज्ञ भास्कराचार्य, संत भानुदास, संत एकनाथ, कवी मुक्‍तेश्वर, संत गावोबा, निर्णयसिंधुकार भट्टोजी दीक्षित, छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक करणारे गागाभट्ट, गानकलेत निष्णात असणारे नाथवंशीय रामचंद्रबुवा, मय्याबुवा, छ्य्याबुवा, काशिनाथबुवा त्याचप्रमाणे राजकीय क्षेत्रातील कॉंग्रेसचे ज्येष्ठ नेते तथा भारताचे माजी गृहमंत्री कै. शंकरराव चव्हाण आदींचा त्यात समावेश होतो.

                सद्यस्थितीत पैठण हे शहर संत एकनाथांच्यामुळे जागतिक नकाशावर आपला ठसा उमटवत असून लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान म्हणून याचे महत्व वाढत आहे. प्रतिदिनी नाथांच्या दर्शनास येणाऱ्या भाविकांची संख्या २ ते ३ हजार एवढी असून येथे दर शुद्ध एकादशीस एक लाख भाविक तर वद्य एकादशीस अंदाजे ३० हजार भाविक जमतात. एकनाथषष्ठी हा येथिल मुख्य उत्सव असून या तीन दिवसीय उत्सवासाठी महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातून ५ ते ६ लाख भविक पैठणमध्ये येतात. येथे अनेक मठ मंदिर असून वारकरी शिक्षण घेणारे शेकडो विद्यार्थी येथे राहतात.

                    संत ज्ञानेश्वर उद्यान, नाथसागर, पैठणी साडी केंद्र इ. मुळे शहरास पर्यटन क्षेत्राचा दर्जा मिळाला आहे. येथे महाराष्ट्र शासनाने संतपीठाची उभारणी केली असून लवकरच हा प्रकल्प जनतेसमोर येईल अशी आशा आहे.

पैठण हे शहर आज लोकांना परिचित आहे ते मात्र संत एकनाथांमुळे.

संत ज्ञानेश्वर उद्यान

नाथसागर

पैठणी साडी

संतपीठ

शांतिब्रह्म श्री एकनाथमहाराज मिशन

शांतिब्रह्म श्रीसंतएकनाथमहाराजांच्या सामाजिक तथा आध्यात्मिक कार्याने प्रेरित होऊन दि. १०/३/२००६ (फा.शु. ११ शके १९२८) रोजी श्रीनाथसमाधी मंदिर पैठण येथे “शांतिब्रह्म श्रीएकनाथमहाराज मिशन” ची स्थापना करण्यात आली. नाथांचे १३ वे वंशज ह.भ.प. श्रीवेणीमाधव उर्फ श्रीसरदारमहाराज गोसावी यांच्या शुभहस्ते त्याचे उद्‍घाटन करण्यात आले. “अनाथांचा नाथ श्रीएकनाथ” असे मिशनचे ब्रीदवाक्य आहे.

मिशनची उद्दिष्टे :-

१) श्रीएकनाथमहाराजांचा शांती व समतेचा संदेश सर्वत्र पोचविणे.

२) श्रीएकनाथमहाराजांच्या कार्याचा तथा वाङमयाचा प्रसार प्रचार करणे.

३) अनेक सामाजिक तथा आध्यात्मिक उपक्रम राबविणे.

नियोजित कार्ये :-

१) विश्वशांती पीठ

२) संस्कार केंद्रे

३) अन्नसत्र

४) मोफत आरोग्यसेवा

५) वाङमय प्रकाशन

६) शिबिरे इ. इ.

मिशनगीत:-

या जगासी तारण्या हा प्रकटला कुळदीपक ।
अर्पितो तुज सकळ जीवन नाथप्रभू मी अखंडित ॥१॥
चरणरज लागे जया ती पवित्रभूमी आम्हां परम ।
पवन पावन करितसे स्पर्शी तनुसी जी स्वयं ॥२॥
त्रिभूवनी झंकार गाजवू आदरे जय एकनाथ । सिद्ध करण्या कार्य आपुले द्यावे बळ म्हणे योगीनाथ ॥३॥

ज्यासी श्रीनाथाचे प्रेम । ज्यासी श्रीनाथाचा दर्शन नेम ।
श्रीनाथचि ज्याचे कर्म । ते ते परमपूज्य आम्हां ॥
यादृष्टीने मिशनची वाटचाल असून अनेक सामाजिक उपक्रमांद्वारा नाथांचा संदेश सर्वत्र पोचविण्याचा मिशनचा मानस आहे. ज्यांना अशाप्रकारचे कार्य करण्यात आवड व श्रद्धा आहे त्यांनी मिशनशी अवश्य संपर्क साधावा असे आवाहन या मिशनचे संस्थापक अध्यक्ष व नाथांचे १४ वे वंशज ह.भ.प. श्री. योगीराज महाराज गोसावी यांनी केले आहे

एलोरा लेणी व घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर, वेरूळ

एलोरा गुंफा : एलोरा हे राष्ट्रकूट शासकांनी तयार केलेल्या शहरापासून ३० किमी (१९ मैल) अंतरावर स्थित एक पुरातन वस्तु संस्था…

 दिशा  

दौलताबाद किल्हा

दौलताबाद : दौलताबाद, याचा अर्थ “समृद्धीचे शहर” हे महाराष्ट्रातील १४ व्या शतकातील किल्ला आहे व छत्रपती संभाजी नगर पासून १६ किमी अंतरावर आहे. स्थान…

 दिशा  

बिबी का मकबरा

बीबी का मकबरा : शहरापासून ३ किमी अंतरावर स्थित आहे बीबि का मकबरा, औरंगजेबाची बायको रबिया-उद-दुर्रानी हे आगरातील ताजचे अनुकरण…

 दिशा  

पद्मपाणी पेंटीग अजंता लेणी

अजिंठा लेणी : महाराष्ट्रातील अजिंठा गुंफांची संख्या ३१ डोंगर कोरून गुहे स्मारके तयार केले आहेत. लेणी बौद्ध धार्मिक कला (जातक…

 दिशा  

महत्वाची ठिकाणे

पाणचक्की, बाबा शाह मुसाफिर दरगाह

पाणचक्की (वॉटर मिल): बाबा शाह मुसाफिरच्या दरगाह कॉम्प्लेक्समध्ये वसलेले हे १७ व्या शतकातील पानचक्की आहे आणि शहरापासून १ किमी अंतरावर आहे. आपल्या भूमिगत वॉटर चॅनलसाठी प्रसिद्ध आहे, जे डोंगराळ प्रदेशातून ८ किमीपेक्षा जास्त अंतरावर आहे. चॅनेल चष्मांना सशक्त करणारे कृत्रिम धबधबा बनवितो. हा स्मारक मध्ययुगीन भारतीय वास्तुकलातील वैज्ञानिक विचारांची प्रक्रिया दर्शवितो.
मिलच्या आसपास, बाबा शाह मुसाफिर दरगाह, एक प्रचंड बाग आणि इतर अनेक स्मारके सापडतील. खाम नदी आणि बाबा शाह मुसाफिरच्या कविता आणि त्याच्या शिष्यांच्या मालकीची काही कबर यांची आश्चर्यकारक दृश्ये देखील देतात.

मोठे गेट्स

भारतातील इतर मध्ययुगीन शहरांमधून छत्रपती संभाजी नगर  निर्माण झालेल्या गोष्टींपैकी एक म्हणजे ५२ ‘गेट्स’, ज्यापैकी प्रत्येकाचा स्थानिक इतिहास होता किंवा त्यात लोक संबंधित होते. छत्रपती संभाजी नगर  ” गेट्स सिटी ” म्हणून ओळखले जाते, कारण ५२ दरवाजे शहराच्या प्रत्येक प्रवेशद्वारावर बांधलेले आहेत. ५२ पैकी सर्वात प्रसिद्ध, सर्वात जुनी आणि त्यापैकी सर्वात मोठे भडकल गेट आहे, जे मुघलांच्या विरोधात विजयाचे स्मरणोत्सव मलिक अंबर यांनी बांधले होते.

छत्रपती शिवाजी महाराज संग्रहालय

छत्रपती शिवाजी संग्रहालय नावाने प्रसिद्ध आहे, हे महान मराठा शासक छत्रपती शिवाजी महाराजांना समर्पित आहे. मराठा साम्राज्याचे माजी शासक युद्ध शस्त्रे आणि इतर पुरातन वस्तू सार्वजनिक पाहण्याकरिता येथे ठेवल्या आहेत. संग्रहालय मुख्य आकर्षण ५०० वर्षीय युद्ध सूट, एक ४०० वर्षीय पैठणी साडी आणि औरंगजेब द्वारे कुरान च्या हस्तलिखित हस्तलिखित आहेत. संग्रहालय आठवड्यातील सर्व दिवस सकाळी १०:३० ते सायंकाळी ६:३० पर्यंत उघडतो.

इतिहास संग्रहालय, छत्रपती संभाजी नगर

शहरातील सर्वोत्तम आणि सुव्यवस्थित संग्रहालयांपैकी एक, इतिहास संग्रहालय हे विद्यापीठाच्या इतिहास विभागाचा एक भाग आहे. स्वर्गीय डॉ. रमेश शंकर गुप्ते यांचे मेंदूचे मुल्य, सुरुवातीला दिल्लीच्या नॅशनल म्युझियमच्या मलमांच्या शिल्पकलेसह संग्रहालय सुरू झाले. संग्रहालयातील प्रदर्शनांमध्ये सातवाहन वंश, मराठवाडा प्रदेशातील शिल्पकला, मराठा, राजपूत, मुगल चित्रांचे लघुचित्र समाविष्ट आहेत.
७ व्या शतकापासून ते १२ व्या शतकापर्यंत भोकरदन आणि दौलाबाद खोऱ्यातून मूर्तिपूजेसह संग्रहालयामध्ये विविध कलाकृती आहेत. सर राव बहादुर परानीस’ मूळ राजपूत, मराठा आणि मुगल चित्रांचे संकलन; डॉ. एस. बी. देशमुख यांचे हात व कपाटे, नाणी, वस्त्रे, अर्ध-मौल्यवान दगड आणि पैठण मधून उत्खनन वस्तू.

सोनेरी महाल

मुगल कालखंडात बुंदेलखंड सरदार याने बांधलेला हा महल छत्रपती संभाजी नगर  गुंफांच्या डाव्या बाजुच्या पायथ्याजवळ स्थित आहे. सोनरी महल नावाचे नाव आले कारण महल सुवर्ण चित्रकलांनी सजविले आहे. राजवाडा इमारत दगड आणि चुना बनलेला आहे आणि एक उंच पठार आहे. ही दोन मजली इमारती असून ती सामान्य राजपूत शैलीत बांधली जाते.
हा जुना ऐतिहासिक स्मारक आता संग्रहालयात रुपांतरीत करण्यात आला आहे ज्यामध्ये विविध प्राचीन भारतीय पोशाख, मातीची भांडी आणि स्थानिक महल व लाकडी वस्तूंचा वापर केला जातो. हा महल छत्रपती संभाजी नगर  महोत्सवाचे ठिकाण आहे, जेथे संगीतकार आणि नर्तक आपली कला करतात. उत्सवाच्या वेळी, प्रादेशिक कारागीरांनी त्यांची कलाकुसरी विक्रीसाठी अनेक स्टॉल ठेवले जातात.

सलीम अली झील व पक्षी अभयारण्य

सलीम अली झील आणि पक्षी अभयारण्याचे नाव महान पक्षीविज्ञानशास्त्रज्ञ, निसर्गवादी सलीम अली, ज्याला भारताच्या पक्षीमित्र म्हणून ओळखले जाते. हे शहराच्या उत्तरेकडील भागात स्थित आहे आणि स्थानिक आणि स्थलांतरित पक्ष्यांचे एक नम्र निवासस्थान आहे. सध्याच्या काळात सलीम अली तलाव हे एक लहान पक्षी अभयारण्य देखील आहे आणि हिवाळ्यातील पहाट पक्षी पहाण्यासाठी तलावाच्या सभोवतालचे क्षेत्र चांगले आहे जेव्हा अनेक स्थलांतरित पक्षी घरे टाकण्यासाठी येतात.

शासकीय विश्रामगृह

अ.क्र.	तालुका	विश्रामगृहाचे नाव व पत्ता	दूरध्वनी क्रमांक	एकूण रूम
१	छत्रपती संभाजी नगर	सुभेदारी विश्रामगृह, छत्रपती संभाजी नगर  विभागीय आयुक्त कार्यालयांचे समोर, दिल्ली गेट च्या जवळ, लेबर कॉलनी, छत्रपती संभाजी नगर -४३१००१	०२४०-२३३४५४८	४५
२	कन्नड	सार्वजनिक बांधकाम विभाग विश्रामगृह कन्नड	०२४३५-२२१८०३	२
३	सोयगाव	सार्वजनिक बांधकाम विभाग विश्रामगृह सोयगाव		२
४	सोयगाव	सार्वजनिक बांधकाम विभाग विश्रामगृह फर्दापूर	०२४३८-244244	६
५	सिल्लोड	सार्वजनिक बांधकाम विभाग विश्रामगृह सिल्लोड	०२४३०-२२२००८	३
६	फुलंब्री	सार्वजनिक बांधकाम विभाग विश्रामगृह फुलंब्री		२
७	खुलताबाद	सार्वजनिक बांधकाम विभाग विश्रामगृह खुलताबाद	०२४३७-२४१०२६	१२
८	वैजापूर	सार्वजनिक बांधकाम विभाग विश्रामगृह रोटेगाव	०२४३६-२२२१४४	२
९	गंगापुर	सार्वजनिक बांधकाम विभाग विश्रामगृह गंगापुर	०२४३३-२२१३०२	२
१०	पैठण	सार्वजनिक बांधकाम विभाग विश्रामगृह पैठण	०२४३१-२२३८८५	४

हस्तकला

हिमरु शाल

हिमरू हे रेशीम व कापसाचे बनलेले एक फॅब्रिक आहे जे छत्रपती संभाजी नगर मध्ये स्थानिक पातळीवर घेतले जाते. शब्द हिमरु पार्शियन शब्द ‘हम-रौह’ या शब्दाचा अर्थ ‘समान’ आहे. हिमरू ही कुम-ख्वाब ची प्रतिकृती आहे, जी प्राचीन काळातील शुद्ध सोनेरी आणि चांदीच्या धाग्यांसह विणलेली होती आणि शाही कुटुंबांसाठी होती. हिमरू साठी पार्शियन डिझाइनचा उपयोग करतो, आणि तो देखावा मध्ये अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आणि विशिष्ट आहे. हिमरु पार्शियन डिझाइनचा वापर करते, आणि हे वैशिष्ट्य अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आणि विशिष्ट आहे. औरंगबादच्या हिमरूला त्याच्या अद्वितीय आणि मोहक शैली आणि डिझाइनची प्रचंड मागणी आहे. हिमरू फॅब्रिकमधील गफ्फर गेटजवळ हिमरू बुजविले आहे.

हिमरू शॉलची कथा

मोहम्मद तुघलक यांच्या कारकिर्दीत हिमरू याला छत्रपती संभाजी नगर  येथे आणण्यात आले होते, जेव्हा त्याने राजधानी दिल्लीहून दौलतबाद, छत्रपती संभाजी नगर  स्थानांतरित केले होते. मोहम्मद तुघलक त्याच्या साहसी प्रवासादरम्यान संपूर्ण कारागीरांनी अनुसरण केले. तुघलकने जेव्हा दिल्ली परत राजधानीकडे वळवण्याचा निर्णय घेतला तेव्हा बहुतेक कारागीर येथेच स्थायिक झाले. यातील अनेक विणकर आणि कारागीरांनी शाही घराण्यांना धातू, शाल आणि इतर लिनेनसारख्या वस्त्र उत्पादनांची विक्री केली. छत्रपती संभाजी नगर मधील हस्तकला उद्योगाने शेकडो कारागीर आणि कारागीरांना आकर्षित केले. शाही घराण्यातील सदस्य आणि कुटूंबातील काही जणांनी छत्रपती संभाजी नगर च्या प्रसिद्धीचा उपयोग केला. काही इतिहासकारांचा असा विश्वास आहे की हिमरू बुनाची पर्शियामध्ये मुळे आहेत, तर अनेक स्थानिक इतिहासकारांचा वेगळा दृष्टिकोन आहे आणि हिमरू फार कमी किंवा पारसीचा प्रभाव नाही असे सुचवते. मध्ययुगीन काळातील राजे व राणीमध्ये हिमरूच्या संग्रहालयांचा प्रचंड संग्रह होता. प्रख्यात प्रवासी मार्को पोलो यांना डेक्कन प्रदेशात भेट देऊन हिमरू शॉल भेट देण्यात आली. मार्को पोलो आपल्या आठवणीत लिहितात “हे कोळीच्या जाळ्यासारखेच चांगले आहे आणि कोणत्याही देशाच्या राजा व राणीने ते परिधान करण्यास गर्व बाळगला आहे”.

पैठणी रेशीम साडी

पैठणी ही साडीची लोकप्रिय प्रकार आहे, ज्याचे नाव छत्रपती संभाजी नगर  महाराष्ट् राज्यातील पैठण शहराच्या नावावर आहे जेथे ते हाताने बुनलेले आहेत. पैठणी साडी अतिशय रेशमी रेशीमाने बनविल्या जातात आणि ती भारतातील सर्वात श्रीमंत साड्यांपैकी एक मानली जाते.

पैठणीला आडवा चौकोनी डिझाइनच्या सीमांनी आणि मोर डिझाइनसह पल्लूचे वैशिष्ट्य आहे. साध्या तसेच स्पॉट डिझाइन उपलब्ध आहेत इतर जातींमध्ये, एकल रंगीत आणि कॅलिडोस्कोप-रंगीत डिझाइन देखील लोकप्रिय आहेत. कलाईडस्कोपिक प्रभाव लांबलचक विणण्यासाठी एक रंग वापरुन आणि दुसरा रुंदीवार बुडविण्यासाठी वापरुन केला जातो.

पैठणी रेशीम साडीची वैशिष्ट्ये

सातवाहन युगाच्या काळात २०० ईसा पूर्व मध्ये पैठणी घालण्याचे काम वाढले. तेव्हापासून पैठणीला भारतात पिढ्यापासून पिढीपर्यंत जाणाऱ्या मौल्यवान वारंगल म्हणून प्रतिष्ठापित आहे. शियर समर्पण आणि विणकरांच्या विश्वासामुळे २००० वर्षापेक्षा जास्त काळ पेठणी रेशीम काम जिवंत ठेवले आहे. वास्तविक पैठणी हा एक शुद्ध रेशीम आणि सोन्याचा चांदी आहे. पल्लू आणि सीमेवरील जटिल डिझाईन्स पैठणी सारीजची खासियत आहे. पल्लूवरील आकृती सामान्यत: मोर, कमळ, आंबा आणि इतर रचना अजंता गुंफांच्या स्वरूपात बनविल्या जातात. रेशीम वापरल्यामुळे भारतीय परंपरेत पैठणी देखील पवित्र मानली जाते, ज्या भारतीय विवाहांमध्ये विशेष महत्त्व आहे.

“हे वस्त्र असू द्या किंवा कलाची परंपरा आहे, पैठणी ही महाराष्ट्राची गौरव आहे”

• वेरुळ लेणी – कैलास मंदिर – घृष्णेश्वर मंदिर

                    वेरुळला इंग्रजांनी दिलेले नाव एलोरा (Ellora) आहे व त्याच नावाने हे जगप्रसिध्द आहे. येथे जगप्रसिध्द ३४ लेणी आहेत. क्र. १ ते १० बौद्ध धर्माची, क्र. १३ ते २० हिंदू धर्माची व क्र. ३० ते ३४ जैन धर्माची आहेत. यातील लेणी क्र. १०, १४, १५, १६, २१, २९, ३२, ३३ व ३४ उत्कृष्ट आहेत. क्रमांक १६ चे लेणे कैलास लेणे आहे. डोंगरात वरुन सुरवात करुन खालपर्यंत पुरे केलेले हे ह्या लेण्याचे शिल्पकलेचे हे वैशिष्ट्य आहे. याची लांबी १६४ फुट, रुंदी १०९ फुट व उंची ९६ फुट आहे. हे खोदातांना ३० लाख घनफूट दगड वेगळा करावा लागला. हे मंदिर बांधण्याचे कामं तीन पिढ्यात इ.स. ५७८ मध्ये पूर्ण झाले. शिल्पकलेचा हा उत्कृष्ट नमुना आहे. याचीच प्रतिकृती २२ क्रमांकाच्या लेण्यात आहे. ही लेणी राष्ट्रकुट राजा कृष्ण यांच्या काळात खोदली गेली. २६ व्या लेण्यात महापरिनिर्वाण म्हणजे बुद्ध मरण पावल्यावरही ते निजलेल्या स्थितीत दिसत आहे.

जवळच घृष्णेश्वराचे पवित्रस्थान व कुंड आहे. हे महादेवाच्या बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक (बारावे) आहे. हे शिवमंदिर असले तरी येथे पूर्ण प्रदक्षिणा घालतात. घृष्णेश्वराचे मंदिर अहिल्यादेवींनी उभारले. हे मंदिर पूर्वाभिमुख आहे.

• बीबी का मक़बरा

                    बीबी का मकबरा हा आग्रा येथील ताजमहालाची प्रतिकृतीच आहे. या महालात औरंगजेबाची पत्नी दिलरासबानू बेगम (राबीया-उद-दुर्रानी) ची कबर असून ती मुघल बादशाह औरंगजेबाच्या काळात बनविण्यात आली होती. परंतु मकबरा मलिकाचा मुलगा शहजादा आजम शाहकडून सन १६५१ ते १६६१ या काळात आईच्या स्मरणार्थ बांधला गेला असा असे इतिहासात आढळते. कबरीवर दिवसा सूर्यकिरणे व रात्री चंद्राचा प्रकाश पडतो. येथे औरंगजेब व त्याची बेगम यांच्या वापरात येणाऱ्या वस्तू जसे चटई, भांडे, लाकडी फर्निचर, वस्त्र असून त्यांच्या राहण्याचे साधेपण प्रकट होते. बीबी-का-मकबरा स्थापत्य शास्त्रातील अप्रतिम वास्तू असून मकबऱ्याची भव्यता आणि सौंदर्य ताजमहालासारखे आहे.  मकबऱ्याच्या उत्तरेस १२ लेण्या असून त्या ६ व्या किंवा ८ व्या शतकातील आहेत.

• दौलताबादचा (देवगिरी) किल्ला

                      दौलताबाद याचे जुने नाव देवगिरी. येथील प्रसिध्द किल्ला यादवांनी बांधला. रामदेवरावांच्या काळात तो अल्लाउद्दीन खिलजीने सन १२९६ मध्ये जिंकला. तर महंमद तुघलक याने सन १३२८ मध्ये राजधानी दिल्लीहून येथे आणली. किल्ल्याभोवती खंदक आहे व भुयारी मार्गाने जावे लागते. किल्ला चढतांना मध्यभागी अंधाराने व्यापलेला आहे. शत्रुला मारण्यासाठी येथे एक गरम तवा ठेवलेला असे.

                   किल्ल्याच्या भोवतीचा महाकोट, शिल्पसंग्रह, बुरुज, हाथीहौद, भारतमाता मंदिर, चांद मिनार, हेमाडपंथी मंदिर, कालकोट चीनी महाल, मेढा तोफ, खंदक, भुयारी रस्ता, गणेश मंदिर, बारादरी, जनार्दन स्वामींच्या पादुका, दुर्गातोफ अशा कितीतरी गोष्टी बघण्यासारख्या आहेत.

येथे यादवांनी बांधलेला शंभर फुट उंचीचा मनोरा चांद मिनार किल्ल्याजवळ आहे.

• अजिंठा लेणी

                 छत्रपती संभाजी नगर पासून सुमारे १०२ किलोमीटर अंतरावर घळीच्या आकारातील पर्वतात अप्रतिम अजिंठा लेण्या कोरण्यात आल्या आहेत. बौद्ध वास्तुशास्त्र, भित्तीचित्रे आणि शिल्पकलेचा आदर्श नमुना असलेल्या या लेण्यांमध्ये भगवान बुद्धांना अर्पण केलेली चैत्य दालने आणि प्रार्थनागृहे आणि ध्यान व धार्मिक साधनेसाठी बौद्ध भिख्खु वापरत असलेले विहार आणि आश्रम आहेत. लेण्यांमधील भिंती आणि छतांवर काढलेल्या देखण्या चित्रांमधून भगवान बुद्धांच्या जीवनातील वेगवेगळे प्रसंग आणि बौद्ध देवता यांचे व्यापक चित्रण आढळते. सुमारे ७०० वर्षे वापरात असलेल्या अजिंठा लेण्या काही कारणांमुळे अशाच सोडून देण्यात आल्या होत्या. त्यानंतर सुमारे १००० वर्षाहून अधिक काळ लेण्या अज्ञात राहिल्या. ब्रिटिश लष्करी अधिकारी जॉन स्मिथ १८३९ मध्ये शिकारीसाठी निघाला होता. यावेळी त्याला या लेण्या दिसून आल्या. बरीच स्वच्छता केल्यावर त्या लोकांसाठी खुल्या करण्यात आल्या.

• पानचक्की

छत्रपती संभाजी नगर  येथील पानचक्की हे पर्यटनस्थळ निजामकालीन आहे.

                    इथे पाण्यावर चालणारी चक्की (पिठाची चक्की) असल्याने याला पानचक्की म्हणतात. इथे येणारे पाणी शहराच्या बाहेरुन ६ किमी वरुन एका नहरीद्वारे जमिनीखालून आणले जाते. व हेच पाणी २० फुट उंचीवरुन एका धबधब्याच्या स्वरुपात एका मोठ्या हौद मध्ये सोडले जाते. पानचक्की म्हणजे मध्ययुगीन अभियांत्रिकी चे एक उत्तम उदाहरण आहे.

• जायकवाडी धरण व पैठण तीर्थक्षेत्र

             जायकवाडी धरण हे महाराष्ट्रातील मोठ्या सिंचन प्रकल्पांपैकी एक आहे. हा एक बहुद्देशीय प्रकल्प आहे. हे धरण छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यातील पैठण तालुक्यात गोदावरी च्या तीरावर आहे. मराठवाड्यातील दुष्काळग्रस्त भागातील शेतींसाठी हे प्रकल्प पाणी पुरवते. तसेच हे पाणी या भागातील लोकांना पिण्यासाठी व औरंगाबादेतील विविध MIDC मधील उद्योगांना पुरविण्यात येते. धरणाच्या सभोवताली पक्षी अभयारण्य व उद्यान आहे. तसेच पैठण हे मराठी संत एकनाथ यांचे जन्मस्थान आहे. तसेच पैठण येथेच त्यांनी समाधी घेतली होती. त्यांचे समाधीस्थळ हि येथे आहे.

• इतर पर्यटनस्थळे

या स्थळांव्यतिरिक्त जिल्ह्यात इतर अनेक गोष्टी पाहण्यासारख्या आहेत. जसे ऐतिहासिक ५२ दरवाजे, सोनेरी महाल, ऐतिहासिक संग्रहालये, सलीम आली सरोवर, सिद्धार्थ उद्यान, इ. ऐतिहासिक गोष्टी जिल्ह्यात आहेत.

छत्रपती संभाजी नगर  जिल्हा महाराष्ट्र राज्यातील मराठवाडा विभागातील महत्त्वाचा जिल्हा आहे. हा जिल्हा महाराष्ट्र राज्याच्या मध्यभागी असून छत्रपती संभाजी नगर ला मराठवाड्याचे द्वार संबोधले जाते. छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्याच्या उत्तरेला जळगाव जिल्हा आहे. तसेच पूर्वेला जालना जिल्हा असून दक्षिणेला बीड व नगर जिल्हा तसेच पश्चिमेला नाशिक हा जिल्हा आहे.

दृष्टीक्षेपात छत्रपती संभाजी नगर

एकूण भौगोलिक क्षेत्रफळ	१०,१३०.८९ चौकिमी
२०११ च्या जनगणनेनुसार एकूण लोकसंख्या	३७,०१,२८२
ग्रामीण लोकसंख्या	२०,८१,११२
एकूण तालुके	०९
एकूण गावे	१३५६
एकूण ग्रामपंचायती	८६१
एकूण सरासरी पर्जन्यमान	७२५.८ मिमी

जिल्ह्यातील तालुके
छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यात ९ तालुके आहेत. तसेच या ९ तालुक्यांमध्ये एकूण १३४४ गावे आहेत.

तालुके पिन कोड छत्रपती संभाजी नगर ४३१००१ खुलताबाद ४३११०९ सोयगांव ४३११०३ सिल्लोड ४३११०१ गंगापुर ४३११०७ कन्नड ४३११११ फुलंब्री ४३१११२ पैठण ४३११२० वैजापूर ४२३७०१

इतिहास

सन १६१० मध्ये निजामशहाचा सरदार मलिक अंबर याने हे शहर खडकी या नावाने स्थापन केले. पुढे मलिक अंबर चा मुलगा फतेह खान याने शहराचे खडकी हे नाव बदलून फतेहनगर असे नामकरण केले. सन १६३३ मध्ये मुघलांनी निजामशाहीचा पराभव करून फतेहनगरवर ताबा मिळविला. सन १६५३ मध्ये औरंगजेब फतेहनगरचे छत्रपती संभाजी नगर  असे नामकरण करून छत्रपती संभाजी नगर  शहराला राजधानी म्हणून घोषित केले. छत्रपती संभाजी नगर ला दरवाजांचे शहर म्हटले जाते. मुघल बादशहा औरंगजेब याने आपली राजधानी छत्रपती संभाजी नगर  येथे आणली त्यावेळी ५४ रस्ते भिंतीच्या सहाय्याने जोडण्यात आले. मराठ्यांपासून संरक्षण व्हावे म्हणून सन १६८२ मध्ये मोठी भिंत बांधली गेली. या भिंतीला मुख्य आणि उपमुख्य असे एकूण ५४ दरवाजे बनविण्यात आले. त्यापैकी काही दरवाजे सध्या अस्तित्वात असून काही दरवाजे नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहेत. पिण्याच्या पाण्यासाठी १४ नहरी बांधल्या त्यातील दोन नहरी अजून चालू आहेत. औरंगजेब त्याच्या मृत्युपर्यंत छत्रपती संभाजी नगर  येथेच राहिला. औरंगजेबाच्या मृत्युनंतर छत्रपती संभाजी नगर  शहर, हैदराबाद निजामाच्या राजवटीत सामिल झाले. भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी हैदराबाद हे निजामाकडून मुक्त झाले. १ नोव्हेंबर १९५६ रोजी छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यासह मराठवाडा हा विभाग हैदराबाद राज्यातुन तत्कालीन बॉम्बे राज्यात विलीन झाले.

छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यातील छत्रपती संभाजी नगर  तालुक्यात मुंबई उच्च न्यायालयाचे खंडपीठ, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, विभागीय आयुक्तालय, जिल्हाधिकारी कार्यालय, छत्रपती संभाजी नगर  महानगरपालिका, बीबी का मकबरा, दौलताबाद येथील देवगिरी किल्ला, पानचक्की, बुध्द लेणी, मुघलकालीन एकूण ५२ दरवाजे, इ. आहेत तर सोयगाव तालुक्यातील अजिंठा गावात जगप्रसिद्ध अजिंठा लेणी आहे आणि खुलताबाद तालुक्यातील वेरूळ गावात जगप्रसिद्ध वेरूळ लेणी आणि घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग, पैठण येथे संत एकनाथ महाराजांचे समाधीस्थळ, जायकवाडी धरण याच जिल्ह्यात आहेत.

छत्रपती संभाजी नगर  जिल्हा हा भारतातील एकमेव जिल्हा आहे, ज्यात २ जगप्रसिद्ध हेरिटेज वास्तू (अजिंठा लेणी व वेरूळ लेणी) आहेत. जिल्ह्यातील पैठण हे ऐतिहासीक शहर पैठणी साड्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. तसेच जिल्ह्यातील हिमरू शाल प्रसिद्ध आहे.

छत्रपती संभाजी नगर  येथे संक्रांतीला पतंगबाजी रंगते. येथील पतंग देशभरात उडविले जातात. येथील पतंगांचे वैशिष्ट्य म्हणजे हवेच्या कमी दाबाच्या पट्ट्यात आकाशात चांगल्या प्रकारे उडू शकतात.

जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ १०१०० चौ.कि.मी असून लोकसंख्या ३७.०१ लाख इतकी आहे.

जिल्ह्यातील प्रमुख पीके- कापूस, बाजरी, मका, तूर, मूग, ज्वारी, गहू

जिल्ह्यातील प्रमुख नद्या- गोदावरी, तापी, पूर्णा

२०११ च्या जनगणनेनुसार, जिल्ह्यातील एकूण लोकसंख्येपैकी ४३.८% लोकसंख्या शहरी भागात राहत असून ४५.२% लोकसंख्या ग्रामीण भागात राहते. जिल्ह्याचे पुरुष:महिला प्रमाण हे १०००:९२३ असून ते राज्याचे पुरुष:महिला प्रमाण १०००:९२९ पेक्षा कमी आहे. जिल्ह्याचे साक्षरतेचे प्रमाण ७९% असून पुरुषांचे साक्षरतेचे प्रमाण हे ८७.४% आहे व महिलांचे साक्षरतेचे प्रमाण हे ७०.१% आहे.

जिल्ह्यातील पर्यटनस्थळे

• अजंठा – वेरूळ लेण्या : ५ व्या – ८ व्या शतकात गुफेत साकारलेल्या लेण्या
• दौलताबाद किल्ला : मोहम्मद तुघलकाची राजधानी
• खुलताबाद : मुघल बादशहा औरंगजेबाची कबर
• बीबी का मकबरा : बेगम राबीयाची (बादशहा औरंगजेबाच्या पत्नीची) कबर
• घृष्णेश्वर मंदीर : बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक (बारावे ज्योतिर्लिंग)
• पाणचक्की
• पैठण : संत एकनाथ यांचे गाव
• जायकवाडी धरण : नाथसागर
• छत्रपती संभाजी नगर  गुफा आणि छत्रपती संभाजी नगर  लेणी
• ५२ दरवाजे

छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्याचे लोकप्रतिनिधी यांची माहिती  

राजकीय संरचना

लोकसभा मतदारसंघ : छत्रपती संभाजी नगर , कन्नड, खुलताबाद, गंगापूर, वैजापूर, सिल्लोड हे सहा विधानसभा मतदारसंघ मिळून छत्रपती संभाजी नगर  लोकसभा मतदारसंघ तयार झाला आहे. तसेच छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यातील पैठण, फुलंब्री व सोयगाव हे तीन विधानसभा मतदारसंघ जालना लोकसभा मतदारसंघाला जोडण्यात आले आहेत.

विधानसभा मतदारसंघ : जिल्ह्यात अकरा विधानसभा मतदारसंघ आहेत- छत्रपती संभाजी नगर  (मध्य), छत्रपती संभाजी नगर  (पुर्व), छत्रपती संभाजी नगर  (पश्चिम), कन्नड, खुलताबाद, गंगापूर, वैजापूर, सिल्लोड, पैठण, फुलंब्री व सोयगाव.

जिल्ह्यात जिल्हा परिषदेचे ६० मतदारसंघ आहेत, तर पंचायत समितीचे १२० मतदारसंघ आहेत.

महानगर पालिका मतदारसंघ : छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यात छत्रपती संभाजी नगर  या तालुक्यातील छत्रपती संभाजी नगर  शहरात छत्रपती संभाजी नगर  महानगर पालिका आहे. त्यात महानगर पालिकेचे ११३ आणि शहरात नव्याने समाविष्ट झालेले सातारा व देवळाई परिसर हे ०२ असे एकूण ११५ मतदारसंघ आहेत.

उद्योग :

जिल्ह्यात छत्रपती संभाजी नगर  तालुक्यात वाळूज, चिकलठाणा, शेंद्रा या ठिकाणी तसेच पैठण तालुक्यात औद्योगिक वसाहती आहेत. शेंद्रा औद्योगिक वसाहत हि पंचतारांकित औद्योगिक वसाहत आहे. या औद्योगिक वसाहतींमध्ये ऑटोमोबाईल, औषध निर्माण, रासायनिक, मद्य निर्माण क्षेत्रातील अनेक बहुराष्ट्रीय कंपन्या आहेत. चिकलठाणा येथे एक आय.टी. पार्क आहे. याव्यतिरिक्त जिल्ह्यात अनेक कंपन्यांचे कॉल सेन्टर्स तसेच छोट्या आय.टी. कंपन्या सुद्धा आहेत.

छत्रपती संभाजी नगर ला कसे पोहोचाल?
छत्रपती संभाजी नगर  ला येण्यासाठी महामार्ग, लोहमार्ग आणि हवाई मार्ग असे विविध पर्याय उपलब्ध आहेत.

१. महत्त्वाचे महामार्ग
मुंबई – छत्रपती संभाजी नगर
हैदराबाद – छत्रपती संभाजी नगर  
नागपूर – छत्रपती संभाजी नगर
पुणे – छत्रपती संभाजी नगर

२. लोहमार्ग
मुंबई – छत्रपती संभाजी नगर
हैदराबाद – नांदेड – छत्रपती संभाजी नगर  
सिकंदराबाद – बंगळूरू – परभणी – छत्रपती संभाजी नगर

३. हवाई मार्ग
दिल्ली – मुंबई – छत्रपती संभाजी नगर
मुंबई – छत्रपती संभाजी नगर  

छत्रपती संभाजी नगर  पासून इतर महत्त्वांच्या शहरातील अंतर

• छत्रपती संभाजी नगर -मुंबई : ३३४ किमी
• छत्रपती संभाजी नगर -नाशिक : १८२ किमी
• छत्रपती संभाजी नगर -पुणे : २३५ किमी
• छत्रपती संभाजी नगर -नागपूर : ४७८ किमी
• छत्रपती संभाजी नगर -हैदराबाद : ५४० किमी
• छत्रपती संभाजी नगर -दिल्ली : १२५६ किमी
• छत्रपती संभाजी नगर -इंदोर : ४१० किमी
• छत्रपती संभाजी नगर -सुरत : ३७६ किमी

छत्रपती संभाजी नगर  जिल्हा महाराष्ट्र राज्यातील मराठवाडा विभागातील महत्त्वाचा जिल्हा आहे. हा जिल्हा महाराष्ट्र राज्याच्या मध्यभागी असून छत्रपती संभाजी नगर ला मराठवाड्याचे द्वार संबोधले जाते. छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्याच्या उत्तरेला जळगाव जिल्हा आहे. तसेच पूर्वेला जालना जिल्हा असून दक्षिणेला बीड व नगर जिल्हा तसेच पश्चिमेला नाशिक हा जिल्हा आहे.

दृष्टीक्षेपात छत्रपती संभाजी नगर

एकूण भौगोलिक क्षेत्रफळ	१०,१३०.८९ चौकिमी
२०११ च्या जनगणनेनुसार एकूण लोकसंख्या	३७,०१,२८२
ग्रामीण लोकसंख्या	२०,८१,११२
एकूण तालुके	०९
एकूण गावे	१३५६
एकूण ग्रामपंचायती	८६१
एकूण सरासरी पर्जन्यमान	७२५.८ मिमी

जिल्ह्यातील तालुके
छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यात ९ तालुके आहेत. तसेच या ९ तालुक्यांमध्ये एकूण १३४४ गावे आहेत.

तालुके पिन कोड छत्रपती संभाजी नगर ४३१००१ खुलताबाद ४३११०९ सोयगांव ४३११०३ सिल्लोड ४३११०१ गंगापुर ४३११०७ कन्नड ४३११११ फुलंब्री ४३१११२ पैठण ४३११२० वैजापूर ४२३७०१

इतिहास

सन १६१० मध्ये निजामशहाचा सरदार मलिक अंबर याने हे शहर खडकी या नावाने स्थापन केले. पुढे मलिक अंबर चा मुलगा फतेह खान याने शहराचे खडकी हे नाव बदलून फतेहनगर असे नामकरण केले. सन १६३३ मध्ये मुघलांनी निजामशाहीचा पराभव करून फतेहनगरवर ताबा मिळविला. सन १६५३ मध्ये औरंगजेब फतेहनगरचे छत्रपती संभाजी नगर  असे नामकरण करून छत्रपती संभाजी नगर  शहराला राजधानी म्हणून घोषित केले. छत्रपती संभाजी नगर ला दरवाजांचे शहर म्हटले जाते. मुघल बादशहा औरंगजेब याने आपली राजधानी छत्रपती संभाजी नगर  येथे आणली त्यावेळी ५४ रस्ते भिंतीच्या सहाय्याने जोडण्यात आले. मराठ्यांपासून संरक्षण व्हावे म्हणून सन १६८२ मध्ये मोठी भिंत बांधली गेली. या भिंतीला मुख्य आणि उपमुख्य असे एकूण ५४ दरवाजे बनविण्यात आले. त्यापैकी काही दरवाजे सध्या अस्तित्वात असून काही दरवाजे नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहेत. पिण्याच्या पाण्यासाठी १४ नहरी बांधल्या त्यातील दोन नहरी अजून चालू आहेत. औरंगजेब त्याच्या मृत्युपर्यंत छत्रपती संभाजी नगर  येथेच राहिला. औरंगजेबाच्या मृत्युनंतर छत्रपती संभाजी नगर  शहर, हैदराबाद निजामाच्या राजवटीत सामिल झाले. भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी हैदराबाद हे निजामाकडून मुक्त झाले. १ नोव्हेंबर १९५६ रोजी छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यासह मराठवाडा हा विभाग हैदराबाद राज्यातुन तत्कालीन बॉम्बे राज्यात विलीन झाले.

छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यातील छत्रपती संभाजी नगर  तालुक्यात मुंबई उच्च न्यायालयाचे खंडपीठ, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, विभागीय आयुक्तालय, जिल्हाधिकारी कार्यालय, छत्रपती संभाजी नगर  महानगरपालिका, बीबी का मकबरा, दौलताबाद येथील देवगिरी किल्ला, पानचक्की, बुध्द लेणी, मुघलकालीन एकूण ५२ दरवाजे, इ. आहेत तर सोयगाव तालुक्यातील अजिंठा गावात जगप्रसिद्ध अजिंठा लेणी आहे आणि खुलताबाद तालुक्यातील वेरूळ गावात जगप्रसिद्ध वेरूळ लेणी आणि घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग, पैठण येथे संत एकनाथ महाराजांचे समाधीस्थळ, जायकवाडी धरण याच जिल्ह्यात आहेत.

छत्रपती संभाजी नगर  जिल्हा हा भारतातील एकमेव जिल्हा आहे, ज्यात २ जगप्रसिद्ध हेरिटेज वास्तू (अजिंठा लेणी व वेरूळ लेणी) आहेत. जिल्ह्यातील पैठण हे ऐतिहासीक शहर पैठणी साड्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. तसेच जिल्ह्यातील हिमरू शाल प्रसिद्ध आहे.

छत्रपती संभाजी नगर  येथे संक्रांतीला पतंगबाजी रंगते. येथील पतंग देशभरात उडविले जातात. येथील पतंगांचे वैशिष्ट्य म्हणजे हवेच्या कमी दाबाच्या पट्ट्यात आकाशात चांगल्या प्रकारे उडू शकतात.

जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ १०१०० चौ.कि.मी असून लोकसंख्या ३७.०१ लाख इतकी आहे.

जिल्ह्यातील प्रमुख पीके- कापूस, बाजरी, मका, तूर, मूग, ज्वारी, गहू

जिल्ह्यातील प्रमुख नद्या- गोदावरी, तापी, पूर्णा

२०११ च्या जनगणनेनुसार, जिल्ह्यातील एकूण लोकसंख्येपैकी ४३.८% लोकसंख्या शहरी भागात राहत असून ४५.२% लोकसंख्या ग्रामीण भागात राहते. जिल्ह्याचे पुरुष:महिला प्रमाण हे १०००:९२३ असून ते राज्याचे पुरुष:महिला प्रमाण १०००:९२९ पेक्षा कमी आहे. जिल्ह्याचे साक्षरतेचे प्रमाण ७९% असून पुरुषांचे साक्षरतेचे प्रमाण हे ८७.४% आहे व महिलांचे साक्षरतेचे प्रमाण हे ७०.१% आहे.

जिल्ह्यातील पर्यटनस्थळे

• अजंठा – वेरूळ लेण्या : ५ व्या – ८ व्या शतकात गुफेत साकारलेल्या लेण्या
• दौलताबाद किल्ला : मोहम्मद तुघलकाची राजधानी
• खुलताबाद : मुघल बादशहा औरंगजेबाची कबर
• बीबी का मकबरा : बेगम राबीयाची (बादशहा औरंगजेबाच्या पत्नीची) कबर
• घृष्णेश्वर मंदीर : बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक (बारावे ज्योतिर्लिंग)
• पाणचक्की
• पैठण : संत एकनाथ यांचे गाव
• जायकवाडी धरण : नाथसागर
• छत्रपती संभाजी नगर  गुफा आणि छत्रपती संभाजी नगर  लेणी
• ५२ दरवाजे

छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्याचे लोकप्रतिनिधी यांची माहिती 
येथे क्लिक करा. 

राजकीय संरचना

लोकसभा मतदारसंघ : छत्रपती संभाजी नगर , कन्नड, खुलताबाद, गंगापूर, वैजापूर, सिल्लोड हे सहा विधानसभा मतदारसंघ मिळून छत्रपती संभाजी नगर  लोकसभा मतदारसंघ तयार झाला आहे. तसेच छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यातील पैठण, फुलंब्री व सोयगाव हे तीन विधानसभा मतदारसंघ जालना लोकसभा मतदारसंघाला जोडण्यात आले आहेत.

विधानसभा मतदारसंघ : जिल्ह्यात अकरा विधानसभा मतदारसंघ आहेत- छत्रपती संभाजी नगर  (मध्य), छत्रपती संभाजी नगर  (पुर्व), छत्रपती संभाजी नगर  (पश्चिम), कन्नड, खुलताबाद, गंगापूर, वैजापूर, सिल्लोड, पैठण, फुलंब्री व सोयगाव.

जिल्ह्यात जिल्हा परिषदेचे ६० मतदारसंघ आहेत, तर पंचायत समितीचे १२० मतदारसंघ आहेत.

महानगर पालिका मतदारसंघ : छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यात छत्रपती संभाजी नगर  या तालुक्यातील छत्रपती संभाजी नगर  शहरात छत्रपती संभाजी नगर  महानगर पालिका आहे. त्यात महानगर पालिकेचे ११३ आणि शहरात नव्याने समाविष्ट झालेले सातारा व देवळाई परिसर हे ०२ असे एकूण ११५ मतदारसंघ आहेत.

उद्योग :

जिल्ह्यात छत्रपती संभाजी नगर  तालुक्यात वाळूज, चिकलठाणा, शेंद्रा या ठिकाणी तसेच पैठण तालुक्यात औद्योगिक वसाहती आहेत. शेंद्रा औद्योगिक वसाहत हि पंचतारांकित औद्योगिक वसाहत आहे. या औद्योगिक वसाहतींमध्ये ऑटोमोबाईल, औषध निर्माण, रासायनिक, मद्य निर्माण क्षेत्रातील अनेक बहुराष्ट्रीय कंपन्या आहेत. चिकलठाणा येथे एक आय.टी. पार्क आहे. याव्यतिरिक्त जिल्ह्यात अनेक कंपन्यांचे कॉल सेन्टर्स तसेच छोट्या आय.टी. कंपन्या सुद्धा आहेत.

छत्रपती संभाजी नगर ला कसे पोहोचाल?
छत्रपती संभाजी नगर  ला येण्यासाठी महामार्ग, लोहमार्ग आणि हवाई मार्ग असे विविध पर्याय उपलब्ध आहेत.

१. महत्त्वाचे महामार्ग
मुंबई – छत्रपती संभाजी नगर
हैदराबाद – छत्रपती संभाजी नगर  
नागपूर – छत्रपती संभाजी नगर
पुणे – छत्रपती संभाजी नगर

२. लोहमार्ग
मुंबई – छत्रपती संभाजी नगर
हैदराबाद – नांदेड – छत्रपती संभाजी नगर  
सिकंदराबाद – बंगळूरू – परभणी – छत्रपती संभाजी नगर

३. हवाई मार्ग
दिल्ली – मुंबई – छत्रपती संभाजी नगर
मुंबई – छत्रपती संभाजी नगर  

छत्रपती संभाजी नगर  पासून इतर महत्त्वांच्या शहरातील अंतर

• छत्रपती संभाजी नगर -मुंबई : ३३४ किमी
• छत्रपती संभाजी नगर -नाशिक : १८२ किमी
• छत्रपती संभाजी नगर -पुणे : २३५ किमी
• छत्रपती संभाजी नगर -नागपूर : ४७८ किमी
• छत्रपती संभाजी नगर -हैदराबाद : ५४० किमी
• छत्रपती संभाजी नगर -दिल्ली : १२५६ किमी
• छत्रपती संभाजी नगर -इंदोर : ४१० किमी
• छत्रपती संभाजी नगर -सुरत : ३७६ किमी

छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यातील तालुके

• छत्रपती संभाजी नगर  
• छत्रपती संभाजी नगर  तालुका हा भारताच्यामहाराष्ट्र राज्यातील छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्याचा एक तालुका आहे.
  • कन्नड

               कन्नड तालुका हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्याचा एक तालुका आहे. कन्नड या गावी या तालुक्याचे मुख्य ठिकाण आहे. कन्नड पासून पितळखोरा लेण्या केवळ २० की.मी. अंतरावर आहेत. वेरूळ लेण्या २८ की.मी तर अजिंठ्याच्या लेण्या १०० की.मी. अंतर वर आहेत. प्रसिद्ध गौताळा अभयारण्य पाच की.मी अंतरारून सुरु होते. कै आमदार नारायणराव पाटील नागदकर यांनी तालुक्याचा विकास चांगल्या प्रकारे केलेला आहे. महाविद्यालयाची स्थापना, मार्केट कमिटीला जागा, एसटी थांब्याची जागा, या साठी त्यांनी विशेष प्रयत्न केले. तालुक्यातील लागवड क्षेत्र १०५६६०.२३ , खरीप गावे-१५६,रब्बी गावे ५६. खरीप क्षेत्र-८६०००, रब्बी क्षेत्र- १९६६०.२३. तालुक्यातील प्रमुख नद्या-शिवना, ब्राह्मनि, अंजना, पूर्णा. मध्यम प्रकल्प– अंबाडी ( आताचे नाव. कै.नारायणराव गीरामाजी पाटील प्रकल्प), गडदगड,.तालुक्यातील ओळीत खातेदारांची संख्या- ६२६७७. कन्नड शहराची लोकसंख्या-३४४०३. तालुक्यातील ग्रामीण भागाची लोकसंख्या- ३५६८६४. तालुक्यातील शासकीय आश्रम शाळा तीन- ब्राम्हणी, वडनेर आणि नागद.स्वस्त द्यान्य दुकाने २०६ +३०. प्राथमिक शाळा २२८, केंद्रीय प्राथमिक २१,माध्यमिक जी.प. -६, खाजगी – ६१, ऐतिहासिक स्थळे– पितळखोरा लेण्या, किले अंतुर, सितान्हान्ही, ‘उंच डोंगर“- सुरपाळा. अभयारण्य– गौताळा अभयारण्य. शहरातील महाविध्यालाये दोन+ अध्यापक वि.२+अपंग अध्या.१अभ्यासक– गणिततज्ञ भास्कराचार्य, ज्योतिषचार्य व कवी दादागुरू जोशी , अहिराणी चे अभ्यासक डॉ. रमेश सूर्यवंशी यांचे या शहरात वास्तव्य. स्वातंत्र चळवळ चे मिश्रीलाल पहाडे, सहकार चळवळ चे रामचंद्र पाटील, क्रांतीच्या चळवळ चे काकासाहेब देशमुख, ग्रामसुधारणेचे रामराव अन्ना बहिरगावकर, तालुक्याचा विकास महर्षी अप्पासाहेब नारायण गीरामाजी पाटील नागदकर यांचे वास्तव्य येथलेच.

           कला, वाणिज्य विज्ञान शिक्षण देणारी येथे दोन महाविद्यालये आहेत.

                      तालुक्यातील शेतक-यांनी हमखास उत्पन्न देणारे पीक म्हणून अद्रकाची मोठ्या प्रमाणात लागवड केली. यावर्षी महाराष्ट्रात अद्रकाची जास्त लागवड झाली. प्रचंड प्रमाणात उत्पादित सर्व अद्रकाची खरेदी होईल एवढी मोठी एकही बाजारपेठ महाराष्ट्रात नाही. त्यामुळे अद्रकाचे भाव गडगडले; परंतु परराज्यात बाजारपेठ उपलब्ध झाल्याने शेतक-यांची होणारी हानी टळली. सध्या कन्नड तालुक्यातून सुरत, इंदूर, भोपाळ, झाशी, दिल्ली येथील बाजारपेठांमध्ये अद्रक विक्रीसाठी जात आहे.

गेल्या दहा वर्षांपासून कन्नड तालुक्यातील शेतकरी आद्रकाचे उत्पादन घेण्यात आघाडीवर आहे. २००६ हे वर्ष सोडले तर इतर वर्षांमध्ये आद्रकला चांगली मागणी होती. हमखास उत्पन्न देणारे पीक म्हणून तालुक्यात आद्रकाची लागवड करण्याचे प्रमाण वाढले.

कन्नड तालुका आद्रक बेणे विक्रीचे माहेरघर बनले. गेल्या पाच वर्षांत येथून मोठ्या प्रमाणात बेणे विक्री झाले. जास्त उत्पादन घेण्यात कन्नड तालुक्याने आद्रकासाठी प्रसिद्ध असलेल्या सातारा व छत्तीसगडलाही मागे टाकले. यावर्षी राज्यात व राज्याबाहेरही आद्रकची जास्त लागवड झाली.२००८ ला आद्रकला प्रतिक्विंटल ४ हजार रुपये भाव होता, तर यावर्षी प्रतिक्विंटल ८०० ते १००० रुपये भाव मिळत आहे. प्रचंड उत्पादित सर्व आद्रकाची खरेदी होईल, अशी एकही बाजारपेठ महाराष्ट्रात नाही; परंतु आद्रकास परराज्यात बाजारपेठ उपलब्ध झाली आहे. त्यामुळे शेतक-यांचे नुकसान टळले. सध्या कन्नड तालुक्यातील आद्रक सूरत, इंदोर, भोपाळ, झाशी, दिल्ली येथील बाजारपेठेत जात आहे. मजुरी, खते, कीटकनाशके यांच्या किमती वाढल्या, ठिबक सिंचन आदी कारणांमुळे आद्रकचे उत्पादन घेण्यास शेतक-यांना जास्त खर्च लागला. त्यात आद्रकला येथे कमी भाव आहे; परंतु परराज्यातील बाजापेठांमुळे किमान खर्च भागून शेतक-यांच्या शिखात दोन पैसे येत असल्याने शेतकरी समाधानी आहे.
            गावे: शिवराई: हे 1 कन्नड़ तालुक्यातील महत्वाचे गांव असून येथे अदरक व् कापूस सशेतीसाठी प्रसिद्ध आहे या गावमधे छत्रपति शिवाजी महाराजांचे 1 भव्य स्मारक बनवले आहे. हिराजि बाबा यांचे मंदिर आहे. भगवान बजरंग बलीचे 1 भव्य ऎसे मन्दिरहि आहे. गावत अनेक जतींचे लोक आनंदाने राहतात. जळगाव (घाट): हे शिवना टाकळी मध्यम प्रकल्पा जवळीलच एक छोटेसे खेडे आहे.. या ठिकाणी प.पू. प्रभूनाथ महाराज यांची संजीवन समाधी आहे. दर वर्षी त्यांच्या पुण्यतिथी निम्मित मोठा हरिनाम सप्ताह केला जातो.

कन्नड तालुका
20.27°N 75.13°E
राज्य	महाराष्ट्र,  भारत
जिल्हा	छत्रपती संभाजी नगर  जिल्हा
जिल्हा उप-विभाग	छत्रपती संभाजी नगर  विभाग
मुख्यालय	कन्नड
लोकसंख्या	२,९१,२६७ (२००१)
शहरी लोकसंख्या	३११०३
प्रमुख शहरे/खेडी	कन्नड, नागद, पिशोर, ऐकून खेडी २४४
तहसीलदार	देवेंद्र काळे
लोकसभा मतदारसंघ	छत्रपती संभाजी नगर  (लोकसभा मतदारसंघ)
विधानसभा मतदारसंघ	कन्नड विधानसभा मतदारसंघ
आमदार	हर्षवर्धन जाधव
पर्जन्यमान	७४९.२ मिमी

२) खुलताबाद तालुका

खुलताबाद तालुका खुलताबाद तालुका
20.05°N 75.18°E
राज्य	महाराष्ट्र,  भारत
जिल्हा	छत्रपती संभाजी नगर  जिल्हा
मुख्यालय	खुलताबाद
क्षेत्रफळ	४८४.९ कि.मी.²
लोकसंख्या	१,०१,५०० (२००१)
शहरी लोकसंख्या	१२७९४
लोकसभा मतदारसंघ	छत्रपती संभाजी नगर  (लोकसभा मतदारसंघ)
विधानसभा मतदारसंघ	गंगापूर विधानसभा मतदारसंघ
आमदार	प्रशांत बंसिलाल बंब
पर्जन्यमान	९१८.५ मिमी

खुलताबाद तालुका हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्याचा एक तालुका आहे. खुलताबाद हे गाव या तालुक्याचे मुख्य ठिकाण आहे.या ठिकाणी औरंगजेब यांची कबर आहे.भद्रा मारोतीचे प्रसीद्ध मंदिर आहे.

3) गंगापूर तालुका

तालुक्याचे नाव = गंगापूर तालुका

स्थानिक_नाव = गंगापूर तालुका

अक्षांश-रेखांश = 19.699°N 75.0°E 

राज्याचे नाव = महाराष्ट्र

जिल्ह्याचे नाव = छत्रपती संभाजी नगर  जिल्हा

जिल्हा उपविभागाचे_नाव = वैजापूर उपविभाग 

मुख्यालयाचे नाव = गंगापूर

क्षेत्रफळ वर्ग किमी = १३०८.६

लोकसंख्या एकूण = २,७९,१९७

जनगणना वर्ष = २००१

लोकसंख्या घनता =

शहरी लोकसंख्या = २२,३२५

साक्षरता दर =

लिंग गुणोत्तर =

प्रमुख शहरे खेडी = लासुर-स्टेशन,घाणेगाव, वाळूज, दहेगाव बंगला

तहसीलदाराचे नाव = डॉ.अरूण जऱ्हाड

लोकसभा मतदारसंघाचे नाव = छत्रपती संभाजी नगर  (लोकसभा मतदारसंघ)] खासदार : चंद्रकांत खैरे

विधानसभा मतदारसंघाचे नाव = गंगापूर विधानसभा मतदारसंघ 

आमदाराचे नाव = प्रशांत बंसिलाल बंब (एमबीए मार्केटिंग)

पर्जन्यमान मिमी = ६३४.८

गंगापूर तालुका हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्याचा एक तालुका आहे. गंगापूर हे या तालुक्याचे मुख्य ठिकाण आहे.

पैठण तालुका
19.48°N 75.38°E
राज्य	महाराष्ट्र,  भारत
जिल्हा	छत्रपती संभाजी नगर  जिल्हा
मुख्यालय	पैठण
लोकसंख्या	२,८७,३५६ (२००१)
शहरी लोकसंख्या	३४,५१८
लोकसभा मतदारसंघ	जालना (लोकसभा मतदारसंघ)
विधानसभा मतदारसंघ	पैठण विधानसभा मतदारसंघ
आमदार	श्री संदिपान भुमरे ( शिवसेना )
पर्जन्यमान	६५७.६ मिमी

पैठण तालुका हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्याचा एक तालुका आहे. पैठण हे या तालुक्याचे मुख्य ठिकाण आहे.

फुलंब्री तालुका
राज्य	महाराष्ट्र,  भारत
जिल्हा	छत्रपती संभाजी नगर  जिल्हा
जिल्हा उप-विभाग	कन्नड उपविभाग
मुख्यालय	फुलंब्री
क्षेत्रफळ	६५८.९ कि.मी.²
लोकसंख्या	१,३१,३२७ (२००१)
विधानसभा मतदारसंघ	फुलंब्री विधानसभा मतदारसंघ
आमदार	हरिभाऊ बागडे (भाजपा )
पर्जन्यमान	६६९.९ मिमी
[देवगिरी साखर कारखाना व निसर्गरम्य लहूगड

फुलंब्री तालुका हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्याचा एक तालुका आहे. फुलंब्री हे या तालुक्याचे मुख्य ठिकाण आहे. फुलंब्री शहरात नगरपंचायत स्थापन झाली आहे.

वैजापूर तालुका
19.92°N 74.73°E
राज्य	महाराष्ट्र,  भारत
जिल्हा	छत्रपती संभाजी नगर  जिल्हा
जिल्हा उप-विभाग	वैजापूर उपविभाग
मुख्यालय	वैजापूर
क्षेत्रफळ	१५०१ कि.मी.²
लोकसंख्या	२५९६०१ (२००१)
शहरी लोकसंख्या	३७०६४
लोकसभा मतदारसंघ	छत्रपती संभाजी नगर  (लोकसभा मतदारसंघ)
विधानसभा मतदारसंघ	वैजापूर विधानसभा मतदारसंघ
आमदार	भाऊसाहेब निकम
पर्जन्यमान	५००.२ मिमी

वैजापूर तालुका हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्याचा एक तालुका आहे. वैजापूर हे या तालुक्याचे मुख्य ठिकाण आहे.

तालुक्यातील शैक्षणिक संस्था

• विनायकराव पाटील विज्ञान, कला, वाणिज्य महाविद्यालय
• संत बहिणाबाई विज्ञान, कला, वाणिज्य महाविद्यालय, शिवूर
• स्वामी विवेकानंद विद्यालय,गारज
• मनुबाई माध्यमिक विद्यालय ,मनेगाव

 

नामांकित व्यक्ती

• लालाबिंदा प्रसाद (स्वातंत्र्य सैनिक)
• भाऊराव भिमाजी मतसागर (स्वातंत्र्य सैनिक, शेतीनिष्ट शेतकरी)
• विनायकराव पाटील
• चंद्रभान सखाराम पाटील जगताप (माजी अध्यक्ष वैजापूर देखरेख संघ)
• रामकृषण बाबा पाटील (माजी खासदार)

संघटना व मित्र मंडळ

• नटराज मित्र मंडळ, गारज
• युवक काँग्रेस, बल्लाळी सागज
• जय भवानी मित्र मंडळ, गारज
• अखिल भारतीय छावा मराठा युवा संघटना, गारज
• ग्राम संरक्षण दल, गारज
• गजानन सेवा मंडळ ,शिवूर

तालुक्यातील गावे

• अलापुरावाडी
• आघोर
• कोल्ही
• खंडाळा
• गारज
• चिंचडगांव
• जरूळ
• जांबरखेडा
• तलवाडा
• धोंदलगांव
• निमगांव
• परसोडा
• पाथ्री
• पोखरी
• बल्लाळी सागज
• बाभूळगांव
• बोरसर
• भटाणा
• भोकरगांव
• मनूर
• मनेगांव
• महालगाव
• रोटेगांव
• लाखणी
• लोणी
• शिवगांव
• शिवूर
• सवंदगांव
• साकेगांव

सिल्लोड तालुका
20.3°N 75.65°E
राज्य	महाराष्ट्र,  भारत
जिल्हा	छत्रपती संभाजी नगर  जिल्हा
जिल्हा उप-विभाग	सिल्लोड उपविभाग
मुख्यालय	सिल्लोड
क्षेत्रफळ	१२३५.९ कि.मी.²
लोकसंख्या	२,९१,०५६ (२००१)
शहरी लोकसंख्या	४३,८६७
लोकसभा मतदारसंघ	जालना (लोकसभा मतदारसंघ)
विधानसभा मतदारसंघ	सिल्लोड विधानसभा मतदारसंघ
आमदार	अब्दुल सत्तार अब्दुल नबी
पर्जन्यमान	७२१ मिमी

सिल्लोड तालुका हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्याचा एक तालुका आहे. सिल्लोड तालुक्यामध्ये गोळेगांव, अंभई,देऊळगाव बाजारउंडणगांवआमथाना ,बोरगाव बझार ,भराडी ,कोत्नांद्र , इत्यादी खेडी आहेत.

सोयगांव तालुका
राज्य	महाराष्ट्र,  भारत
जिल्हा	छत्रपती संभाजी नगर  जिल्हा
जिल्हा उप-विभाग	सिल्लोड उपविभाग
मुख्यालय	सोयगांव
क्षेत्रफळ	६५०.९ कि.मी.²
लोकसंख्या	९०,१४२ (२००१)
शहरी लोकसंख्या	०
लोकसभा मतदारसंघ	जालना (लोकसभा मतदारसंघ)
विधानसभा मतदारसंघ	सिल्लोड विधानसभा मतदारसंघ
आमदार	अब्दुल सत्तार अब्दुल नबी
पर्जन्यमान	८१३ मिमी

सोयगांव तालुका हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्याचा एक तालुका आहे. सोयगांव हे या तालुक्याचे मुख्य ठिकाण आहे.सोयगाव मध्ये अजिंठा लेणी आहे.

नद्या  

• कौम नदी ही महाराष्ट्रातील छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यातील एक नदी आहे.

खेलना नदी/खेळणा नदी
इतर नावे	केळणा नदी
उगम	केळगाव (मुर्डेश्वर)
पाणलोट क्षेत्रामधील देश	छत्रपती संभाजी नगर ,जालना जिल्हा, महाराष्ट्र
ह्या नदीस मिळते	खेळणा ही पूर्णा नदीची उपनदी आहे.
धरणे	खेळणा धरण ( पालोद-मध्यम प्रकल्प )

खेलना नदी ही महाराष्ट्रातील छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यातील एक नदी आहे. हिचा उगम केळगाव मुर्डेश्वर येथून झाला असून, उगमानंतर ती आग्नेय दिशेकडे वाहत जाते. उगमस्थानी शंकराचे हेमाडपंथी देऊळ असून श्रावण महिन्यात तेथे भक्तांचा पूर वाहू लागतो. खेळणा नदीवरचे पहिले छोटे धरण हे केळगावला आहे.त्यानंतर मुख्य धरण हे लिहाखेडी पालोद येथे आहे. या धरणांतून सिल्लोड, भराडी अशा निमशहरी गावांना पाणीपुरवठा होतो. नदीचा पुढचा प्रवास हा भोकरदन तालुक्यातून होतो. जाफ्राबाद येथे खेलणा नदीचा पूर्णा नदीशी संगम होतो. या नदीमुळे सिल्लोड, भोकरदन तालुक्यांतला शेतकरीवर्ग संमृद्ध झाला आहे.

गोदावरी(గోదావరీ)
उगम	त्र्यंबकेश्वर
मुख	काकिनाडा (बंगालचा उपसागर)
पाणलोट क्षेत्रामधील देश	महाराष्ट्र, कर्नाटक, आंध्रप्रदेश, मध्य प्रदेश, ओरिसा
लांबी	१,४६५ किमी (९१० मैल)
उगम स्थान उंची	१,६२० मी (५,३१० फूट)
सरासरी प्रवाह	३,५०५ घन मी/से (१,२३,८०० घन फूट/से)
पाणलोट क्षेत्राचेक्षेत्रफळ	३,१९,८१०
उपनद्या	इंद्रावती, मंजिरा, बिंदुसरा
धरणे	पैठण(छत्रपती संभाजी नगर ) गंगापूर(नाशिक), नांदूर मधमेश्वर(नाशिक), डौलेश्वरम

गोदावरी नदी

गोदावरी(గోదావరీ)
उगम		त्र्यंबकेश्वर
मुख		काकिनाडा (बंगालचा उपसागर)
पाणलोट क्षेत्रामधील देश		महाराष्ट्र, कर्नाटक, आंध्रप्रदेश, मध्य प्रदेश, ओरिसा
लांबी		१,४६५ किमी (९१० मैल)
उगम स्थान उंची		१,६२० मी (५,३१० फूट)
सरासरी प्रवाह		३,५०५ घन मी/से (१,२३,८०० घन फूट/से)
पाणलोट क्षेत्राचेक्षेत्रफळ		३,१९,८१०
उपनद्या		इंद्रावती, मंजिरा, बिंदुसरा
धरणे		पैठण(छत्रपती संभाजी नगर ) गंगापूर(नाशिक), नांदूर मधमेश्वर(नाशिक), डौलेश्वरम

गोदावरी (तेलुगू – గోదావరీ) नदीची गणना भारतातील प्रमुख नद्यांमध्ये केली जाते. या नदीला दक्षिण गंगा असे हि म्हटले जाते. गोदावरी नदीची लांबी १,४५० किलोमीटर (९०० मैल) आहे. गोदावरीचा उगम नाशिकजवळ त्र्यंबकेश्वर या ठिकाणी महाराष्ट्र राज्यात होतो. साधारणत: आग्नेय दिशेला वाहून गोदावरी राजमहेंद्रीजवळ बंगालच्या उपसागरास आंध्रप्रदेशात मिळते. वैनगंगा, इ. उपनद्या असलेल्या गोदावरीचे राजमहेंद्रीपासून १० किमी अंतरावर व समुद्रापासून ८० किमी आधी समुद्रास मिळण्यापूर्वी दोन उपवाहिन्यांमध्ये विभाजन होते. त्यांना गौतमी नदी आणि वसिष्ठा नदी असे म्हणतात.

गोदावरीतील पाणी ऋतूप्रमाणे कमी-अधिक असते. नदीतून वाहणार्‍या पाण्यापैकी ८०% पाणी जुलै–ऑक्टोबर या चार महिन्यांतच वाहून जाते. नदीच्या प्रवाहाची रुंदी काही ठिकाणी २०० मीटर (पूर्व घाट पार करताना) तर काही ठिकाणी ६.५ कि.मी. (समुद्रास मिळण्याआधी) इतकी होते. आपल्या पाण्यामुळे गोदावरीस महाराष्ट्र व आंध्र प्रदेश राज्यांची जीवनवाहिनी समजतात. ही नदी दक्षिण गंगा म्हणून ओळखली जाते. त्याच सोबत नांदेड शहराला गोदावरीचे नाभी-स्थान म्हणून ओळखले जाते. नाशिकच्या कुंभमेळाव्याला नांदेड च्या नंदीतट, उर्वशीतट इत्यादी स्नानाचे महत्व आहे.

ऐतिहासिक, धार्मिक, आख्यायिका

यक्ष,त्र्यंबकेश्वर

प्रवरेकाठी पाषाण युगापासून गोदावरी खोऱ्यात मानवी वस्ती असावी व हडप्पा संस्कृतीला समकालीन अश्या संस्कृतीचा उगम या खोऱ्यात झाला असावा, असे दैमाबाद येथे झालेल्या उत्खननांनंतर इतिहासतज्ज्ञांचे मत झाले.

रामायण काळात प्रभू रामचंद्रांनी वनवासकाळात गोदावरी तटावर आश्रम बांधला होता असे समजतात. अर्थात गोदावरीच्या संपूर्ण प्रवाह क्षेत्रात ते ठिकाण नेमके कोणते, याचा काही पुरावा उपलब्ध नाही. नदीकाठची अनेक गावे सारखाच वारसा सांगतात.

एका आख्यायिकेत गौतम ऋषींच्या हातून चुकीने घडलेल्या गोवधाचे प्रायश्चित्त म्हणून, शंकराच्या इच्छेने अवतरलेल्या गंगेत स्नान करून ऋषींनी पाप धुतले अशी कथा आहे. आणि ही अवतरलेली गंगा म्हणजेच गोदावरी असा समज आहे. ही आख्यायिका नदी अवतरण्यापूर्वी पडलेल्या २४ वर्षांच्या दुष्काळाचे वर्णन करते.

त्र्यंबकेश्वराजवळ कुशावर्त, ब्रह्मगिरी व गंगाद्वार ही पवित्र स्थाने आहेत.

अहिल्या, गंगा, वैतरणा या उपनद्या ब्रह्मगिरीवर उगम पावतात व लगेच त्र्यंबकेश्वर येथे गोदावरीस मिळतात.

ऐतिहासिक काळात पैठण व राजमहेंद्री येथे विविध राजवटींनी प्रदीर्घ भरभराटीचा काळ पाहिला. नजीकच्या स्वातंत्र्यपूर्व इतिहासात गोदावरी खोऱ्यात मुख्यत्वे मोगल व निजामाचीराजवट होती. स्वातंत्र्योत्तर काळात निजामाने स्वतंत्र भारतात संलग्न न होता आपले वेगळे राष्ट्र निर्मिण्याचा किंवा पाकिस्तानमध्ये विलीन होण्याचा घाट घातला होता. परंतु कॉँग्रेस व आर्य समाजाच्या स्वातंत्र्यसैनिकांनी स्वामी रामानंद तीर्थ यांच्या नेतृत्वाखाली हैदराबाद मुक्तिसंग्राम नेटाने चालवला. भारत सरकारने सरदार वल्लभभाई पटेलांद्वारे केलेल्या पोलीस कारवाईनंतर हा भाग स्वतंत्र भारताशी संलग्न झाला.

महत्त्वपूर्ण शहरे, मानवी वस्ती, संस्कृती

गोदावरी नदी, नाशिक

गोदावरी खोऱ्यातील लोक मराठी आणि तेलुगू भाषिक आहेत. निजाम काळात उर्दू भाषेचा वापर शासकीय कामकाजात केला जात असे. भात हे तेलुगू लोकांचे मुख्य अन्न आहे तर ज्वारी हे मराठी लोकांचे मुख्य अन्न आहे. रेल्वे हा या संपूर्ण भागाला जोडणारा प्रमुख दळणवळणाचा मार्ग आहे.

गोदावरीचे उगमस्थान महाराष्ट्रात त्र्यंबकेश्वर येथे असून येथील कुशावर्त घाटावर कुंभमेळा भरतो व लाखो भाविक स्नान करतात. त्र्यंबकेश्वर हे १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे. त्र्यंबकेश्वरापासून जवळ असलेले नाशिक औद्योगिक शहर आहे. कोपरगाव तालुक्याचे शहर, जायकवाडी सिंचन प्रकल्प अशियातील सर्वांत मोठा मातीचा बंधारा आहे. पैठण हे धार्मिक महत्त्वाचे स्थान असून येथे जायकवाडी धरणाच्या पार्श्वभूमीवर नयन रम्य उद्यान आहे. नांदेड येथे शीख समुदायाचा एक प्रमुख गुरुद्वारा असून शिखांचे शेवटचे गुरु गोविंदसिंगयांचे नांदेड येथे निधन झाले होते.

आंध्रप्रदेशात कंदाकुर्ती येथे मंजिरा नदी, हरिद्रा नदी या उपनद्यांचा गोदावरीशी त्रिवेणी संगम होतो. या सुंदर संगमावर आंतरराज्य पूल आहे. शिवालय व स्कंद आश्रम नावाची प्राचीन देवालये आहेत. बासर येथे देवी सरस्वतीचे मंदिर असून, धर्मापुरी (करीमनगर जिल्हा) हेसुद्धा प्रसिद्ध धार्मिक स्थळ आहे. पट्टिसीमा ह्या नयनरम्य स्थळी गोदावरी नदीच्या मधोमध देवकूट डोंगरावर वीरभद्र मंदिर आहे. भद्राचलम्‌ येथेही श्री‍रामाचे सुंदर मंदिर आहे. राजमहेंद्री हे गाव राजमुंद्री या नावानेदेखील ओळखले जात असे. राजा महेंद्रवर्मन्‌ हा इतिहासातला पहिला ज्ञात तेलुगू राजा येथे होऊन गेला. दौलैश्वरम येथे १०० वर्षे जुना आशियातील सर्वांत लांब लोहमार्ग पूल आहे. कोव्वुर, तानुकु, श्रीरामसागर प्रकल्प, पोचमपाड इत्यादी गोदावरी नदीवरील महत्त्वपूर्ण स्थळे आहेत.

आंध्रप्रदेशात दर बारा वर्षांनी पुष्करम मेळा गोदावरी तीरावर भरतो, कुंभमेळ्याप्रमाणेच याचे स्नानमाहात्म्य सांगितले जाते.

भौगोलिक

गोदावरी आणि कृष्णा नदी बंगाल उपसागरास मिळताना-नासा फोटो

सह्याद्रीच्या कुशीत पश्चिम घाटात १,०६७ मीटर उंचीवर सुरू होणाऱ्या गोदावरीचा प्रवास मुख्यत्त्वे दख्खनच्या पठारावरून साधारणत: आग्नेय दिशेने होतो. आंध्रप्रदेशात भद्राचलम्‌नंतर गोदावरी पूर्वेच्या निमुळत्या डोंगर रांगांतून(पापी टेकड्या) पुढे सरकते. या ठिकाणी तिची रुंदी २०० मीटरपेक्षा कमी तर खोली ६० फुटाच्या आत एवढीच असते.

गोदावरी खोरे ३,१२,८१२ चौरस किलोमीटर क्षेत्र व्यापते. त्यांतील महाराष्ट्रात १,५२,१९९ चौरस किलोमीटर, आंध्र प्रदेश ७३,२०१ चौरस किलोमीटर, मध्य प्रदेश ६५,२५५ चौरस किलोमीटर, ओरिसात १७,७५२ चौरस किलोमीटर तर कर्नाटकात गोदावरीने व्यापलेले खोरे ४,४०५ चौरस किलोमीटर आहे.

गोदावरीचा त्रिभुज प्रदेश ५,१०० चौरस किलोमीटरचा असून अत्यंत सुपीक समजला जातो. तज्ज्ञांच्या मते या त्रिभुज प्रदेशाच्या उत्क्रांतीचे तीन मुख्य टप्पे असून शेवटच्या दोन टप्प्यांमध्ये गाळाचे प्रमाण जमिनींचा शेतीकरिता वाढता वापर व वाढत्या जंगलतोडीमुळे वाढल्याचे दिसून येते.

इतर नद्यांशी तुलना

एकूण लांबीत गोदावरीचा जगात ९२वा क्रमांक आहे. ६,६९० किलोमीटर लांबी असलेली आफ्रिका खंडातील नाईल नदी प्रथम क्रमांकावर आहे. तर सिंधू नदी ३,१८० कि.मी. लांबीसह २१व्या क्रमांकावर आहे. ब्रह्मपुत्रा २,९४८ कि.मी.(२८वा क्रमांक), तर २,५१० कि.मी. वाहून गंगा ३९वा क्रमांकावर येते. यमुना १,३७६ कि.मी., सतलज १,३७० कि.मी. लांबीच्या आहेत व अनुक्रमे १०२ व १०३ क्रमांकांवर आहेत. कृष्णा १,३०० कि.मी. वाहून ११४व्या तर १,२८९ कि.मी. वाहून नर्मदा ११६व्या क्रमांकवर येते. १,००० कि.मी. पेक्षा अधिक लांबीच्या जगात सुमारे १६० नद्या आहेत.

अंटार्क्टिका आणि गोदावरी

१३ कोटी वर्षांपूर्वी गोदावरी अंटार्क्टिका खंडातून वाहिली असेल का याचा भारतीय संशोधक शोध घेत आहेत. विभाजनपूर्व काळात दख्खनचे पठार आणि अंटार्क्टिका एकाच गोंडवन खंडाचा भाग राहिले असावेत असा शास्त्रज्ञांचा विश्वास आहे.

उपनद्या आणि प्रकल्प

गोदावरी खोरे

ऊर्ध्व गोदावरी

दारणा नदी – दारणा धरण, कोळगंगा – वाघाड प्रकल्प, उणंद – ओझरखेड प्रकल्प, कडवा – करंजवन प्रकल्प, मुळा नदी [[मुळा धरण] प्रवरा नदी– भंडारदरा जिल्हा अहमदनगर, निलवंडे धरण, म्हाळुंगी – म्हाळुंगी प्रकल्प (सोनेवाडी ता. सिन्नर), आढळा – आढळा प्रकल्प, मुळा – मुळा प्रकल्प, शिवणी – अंबाडी प्रकल्प

मध्य गोदावरी[संपादन]

कर्पुरा नदी, दुधना नदी, यळगंगा नदी, ढोरा नदी, कुंडलिका नदी, सिंदफणा नदी, तेरणा नदी, मनार नदी, तीरू नदी, सुकना नदी, माणेरू नदी, मंजिरा किन्नेरासानी नदी, पूर्णा नदी, मन्याड नदी, आसना नदी, सीता नदी, लेंडी नदी, वाण नदी, बिंदुसरा नदी

विदर्भ आणि मध्यप्रदेशातील वर्धेचे खोरे

मध्यप्रदेशातून येणारी वैनगंगा सातपुडा रांगांतून जवळपास ३६० मैलांचा प्रवास करून वर्धेस मिळते. वर्धा नदी मध्य प्रदशात मुलताई येथे सातपुडा रांगांतून विदर्भात येते. तेथे तिचा संगम वैनगंगा आणि पैनगंगा या नद्यांशी होतो. नंतर गोदावरीस मिळेपर्यंत तिला प्राणहिता असे म्हणतात. मध्यप्रदेशातून येणारी इंद्रावती(इंद्रायणी) सातपुडा रांगांतून येऊन गोदावरीस मिळते.

खेक्रनाला – खेक्रनाला प्रकल्प, पेंच – पेंच प्रकल्प, बाग – बावनथडी (सागरा)प्रकल्प या विदर्भातून येणाऱ्या इतर उपनद्या आहेत

नाग कोलार कन्हाण पेंच वैनगंगानाग कोलार कन्हाण पेंच वैनगंगा गोसीखूर्द प्रकल्प

कर्नाटकातून येणारी

कर्नाटक राज्यातील गोदावरीचे पाणलोट क्षेत्र १७०१ वर्ग मैल आहे. मांजरा आणि तिच्या उपनद्या तेरणा, कारंजा, हलदी, लेंडी, मन्नार मिळून एकूण पाणलोट क्षेत्र ११९०० वर्ग मैल आहे.

ओरिसातून येणाऱ्या नद्या

•        इंद्रावती नदी (काही ठिकाणी महाराष्ट्र राज्य व छत्तीसगड राज्य यांची सीमा इंद्रावती नदीने निश्चित होते)
•        सिलेरू                                    शबरी नदी

आंध्र प्रदेशातील

•                                 तालिपेरू

               निसर्ग,शेती व आर्थिक

                     नांदुर-मधमेश्वर, जायकवाडी जलअभयारण्यात रोहित, करकोचा, सारस पक्षांच्या विभिन्न प्रजाती आढळून येतात.

नैसर्गिकदृष्ट्या दख्खनच्या पठारावरील गोदावरीच्या सुरुवातीचा प्रदेश कमी पर्जन्यमानाचा असल्यामुळे मुख्यत्वे या प्रदेशात कापूस, ज्वारी ही पिके घेतली जातात. सिंचित क्षेत्रामध्ये मुख्यत्वे ऊस, कापुस व केळी ही पिके घेतली जातात. तेलंगण आणि आंध्रप्रदेशात साधारणपणे भाताची शेती केली जाते.

गोदावरी नदीत मुख्यत: गोड्या पाण्यातील Cyprinidae माशांच्या प्रजाती आढळून येतात.

गोदावरीच्या त्रिभुज प्रदेशात ऍव्हिसेनिआ प्रजातीच्यामँग्रोव्ह झाडांची जंगले आढळतात त्यांना स्थानिक तेलुगू लोक माडा अडावी असे म्हणतात.मँग्रोव्ह झाडांची जंगले जमिनीचे आणि परिसराचे नैसर्गिकरीत्या संरक्षण करतात.

बंधारे, पूल, नौकानयन

डौलेश्वर या गोदावरीच्या त्रिभुज प्रदेशातील बंधारा ब्रिटिश अभियंता सर आर्थर थॉमस कॉटन याने बांधून पूर्ण केल्यानंतर हे क्षेत्र भाताची शेती, नौकानयन व मासेमारी यामुळे संपन्न झाले.

जलव्यवस्थापन

गोदावरीतील पाणी ऋतूप्रमाणे कमी-अधिक असते. नदीतून वाहणार्‍या पाण्यापैकी ८०% पाणी जुलै–ऑक्टोबर या चार महिन्यातच वाहून जाते. उर्वरीत काळात खोऱ्यात दुष्काळाची स्थितीही असू शकते. हे पाणी व्यवस्थित वापरले जावे, पुरांचा प्रश्न मिटावा व ज्या ठिकाणी नदी पोहचत नाही त्या भागात पाणी उपलब्ध व्हावे यासाठी गोदावरी खोऱ्यात अनेक पाटबंधारे प्रकल्पांची निर्मिती केली गेली आहे.

नदी खोऱ्यातील विविध समूहांच्या गरजा वाढल्यामुळे इतर नद्यांप्रमाणेच गोदावरी नदीच्या पाणीवाटपाचे प्रश्न गंभीर झाले आहेत. नदीकाठांवर व कालव्यांवर असलेली अनेक खेडी, शहरे, राज्ये इत्यादी पिण्यासाठी, शेतीसाठी व औद्योगिक वापरांकरिता लागणार्‍या पाण्याकरिता परस्परांशी संघर्ष करीत असतात. पाण्याचा अपव्यय टळावा व योग्य पाणीव्यवस्थापन व्हावे यासाठी शासन प्रयत्न करत असल्याचा दावा करते.

गोदावरीखोऱ्याचे पाणलोट क्षेत्र ३,१९,८१० कि.मी. असून भारताच्या एकूण क्षेत्रफळाच्या ९.५% भाग व्यापते. महाराष्ट्राकरिता गोदावरी खोऱ्यात १,७९८ टी.एम.सी. उपलब्ध पाण्यापैकी ७५% म्हणजे १,३१८ टी.एम.सी. भरवशाचे असले तरी आंतरराज्य निवाड्यानुसार महाराष्ट्राच्या वाट्यास अधिकतम १,०९७ टी.एम.सी. उपलब्ध होणार आहे. (कृष्णा खोरे १,२०१ टी.एम.सी., तापी खोरे ३२२ टी.एम.सी., नर्मदा खोरे २० टी.एम.सी. क्षमता असली तरी आंतरराज्य लवादानुसार सर्व खोरे मिळून एकूण १,८९० टी.एम.सी. पाणी महाराष्ट्रास उपलब्ध राहील.

आंध्र प्रदेश राज्यास किमान १,४८० टी.एम.सी. पाणी गोदावरी खोऱ्यातून मिळू शकते.

गोदावरीवरील काही सिंचन प्रकल्प

जायकवाडी धरण, पैठण

नाशिक व मराठवाडा मिळून ६६ लाख हेक्टर शेतीयोग्य जमिनींपैकी १६ टक्के क्षेत्रास सिंचनाचा फायदा झाला आहे तर अधिकतम प्रलंबित क्षमता २९ टक्के एवढी आहे.

पैठण येथील जायकवाडी प्रकल्पाने किमान १,३२,००० हेक्टर जमीन भिजणे प्रस्तावित होते परंतु प्रत्यक्षात ४५,००० हेक्टर जमीनच सिंचनाखाली येऊ शकली. विष्णुपुरी उपसा जलसिंचन प्रकल्प (आशियातला सर्वांत मोठा उपसा जलसिंचन प्रकल्प – नांदेड) मराठवाडा विभागात सर्व प्रकल्प मिळून ४८,००,००० हेक्टर शेतजमिनींपैकी ८,००,००० हेक्टर जमीन सिंचनाखाली आहे. याशिवाय गोदावरीवर गंगापूर, नांदूर, मधमेश्वर (इ.स.१९०७), भावली(प्रस्तावित), वाकी(प्रस्तावित), भाम, मुकणे [३], अलिसागर – निझामाबाद पूरकालीन उपसा सिंचन प्रकल्प, श्रीरामसागर प्रकल्प – पोचमपाड, पोलावरम प्रकल्प (प्रस्तावित) इत्यादी प्रकल्प आहेत.

• उपनद्यांवरील बंधारे

जलापुट बंधारा मचकुंड नदीवर आंध्रप्रदेश-ओडिशा सीमेवर आहे. बालीमेला सिंचन प्रकल्प (ओरिसा), अप्पर इंद्रावती नदी प्रकल्प, मंजीरा नदीवर निजामसागर प्रकल्प, कड्ड्म प्रकल्प, मेहबूबनगर प्रकल्प, लोअर तेरणा प्रकल्प, पुर्णा प्रकल्प, अप्पर पैनगंगा प्रकल्प, लोअर दुधना प्रकल्प, भंडारा सिंचन प्रकल्प, मुळा प्रकल्प, अप्पर प्रवरा प्रकल्प, अप्पर वैनगंगा, गोदावरी कॅनॉल, मनार प्रकल्प – कंधार, ऊर्ध्व पैनगंगा – पुसद इत्यादी.[४]

नैसर्गिक आपत्ती

अतिवृष्टी, पुरांची नैसर्गिक संकटे आणि कोरडे दुष्काळ दोन्हीही गोदावरीच्या खोऱ्यात आढळून येतात. पुरांमुळे नदीतील सुपीक गाळाचा लाभही परिसरातील प्रदेशाला होतो. वाढत्या सिंचन क्षमतांमुळे पूर्वीपेक्षा पूर धोकापातळी कमी झाली असली तरी नदीपात्रातील वृक्षतोडीनंतर नदीपात्रात वाढणारा गाळ आणि पात्रालगतच्या वाढत्या मनुष्यवस्तीमुळे आर्थिक हानी व मनुष्यहानी वाढल्याचे दिसून येत आहे.

धोक्याची पातळी

• भद्राचलम्‌ ५३ फूट

पूर परिस्थिती

१९५५ – ६८ फूट

१९८६ – ६८ फूट

२००६ – ६८ फूट

प्रदूषण

                 गोदावरी नदीत नजीकच्या मोठ्या नागरवस्तीतून येणाऱ्या सांडपाण्यापासून सर्वाधिक ८५% प्रदूषण होते. मान्सून सोडून इतर काळातील सिंचनोत्तर काळात नदीचे प्रवाह आधीच रोडावलेले व कमी वेगाचे असताना नदीची नैसर्गिक शुद्धीकरणाची प्रक्रिया मंदावते. शिवाय सांडपाणी सोडल्यामुळे पिण्याचे पाणी वरचे वर न घेता नदी पात्रातील विंधन विहिरींद्वारे अथवा धरणांतून घेतले जाते त्यामुळे पाणीनियोजन बिघडते व खर्चही वाढतो. उरलेले १५% प्रदूषण औद्योगिक कारणांमुळे होते. नाग पेंच कोलार नदीतून कन्हान मुख्यत्वे शह्ररी प्रदुषीत नद्या वैनगंगाला मिळतात सर्फेस वॉटर अम्ध्ये ऑक्सीजनची कमतरता आहे बिओड्डी जास्त आहे. नाग पेंच कोलार नदीतून कन्हान मुख्यत्वे शह्ररी प्रदुषीत नद्या वैनगंगाला मिळतात सर्फेस वॉटर अम्ध्ये ऑक्सीजनची कमतरता आहे बिओड्डी जास्त आहे.फ्लोराईड जास्त आहे डिझॉल्वड सॉलीड्स अधिक आहेत

3)  चंदन नाला

छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यातील कन्नड गावाजवळच्या प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर अनेक प्रकारची झाडे, फुलझाडे दिसतात. पुढे गेल्यानंतर चंदनाच्या वनामधून वाहणारा एक नाला दिसतो त्याला चंदन नाला म्हणतात.याच्या काठाला मोर, पोपट असे रंगीबेरंगी पक्षी दिसतात. त्याचप्रमाणे कोतवाल, चंडोल, दयाळ, बुलबुल, सातभाई आणि सुगरण हे पक्षी दिसतात. या नाल्यानंतर दाट जंगल सुरू होते.

4) नागद नदी

छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यातील गौताळा तलावाच्या डाव्या बाजूला सातमाळ्याचा डोंगर दिसतो या डोगरातून नागद नदी उगम पावते. ती उजवीकडच्या भेळदरीत उतरते. तेथे नदीवर नागद तलाव बांधलेला आहे. सातमाळयाच्या पलीकडे मांजरमाळ डोंगर दिसतो. जंगलातले सर्व पाणवठे उन्हाळयात आटतात, पण नागद तलाव, गराडा आणि निर्भोर या पाणवठ्यांतील पाणी टिकून राहते. वन्यजीव उन्हाळयात या ठिकाणी तहान भागविण्यासाठी येतात.

• बुधना नदी

बुधना नदी ही महाराष्ट्रातील छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यातील एक नदी आहे.

• शिवना नदी

शिवना नदी  ही महाराष्ट्रातील छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यातील एक नदी आहे.

7) खाम नदी

खाम नदी महाराष्ट्रातील एक नदी आहे.

सातारा पर्वतरांगा आणि लेकनंवारा टेकड्यांच्यामध्ये दुधना नदीच्या खोऱ्यात खाम नदीचा उगम होतो. आणि पैठणमध्ये गोदावरी नदीत नाथसागारात ती जाऊन मिळते. यादरम्यान सध्याच्या छत्रपती संभाजी नगर  शहराच्या मध्यवर्ती भागातून ७२ किमीच्या पट्ट्यातून हि नदी पूर्वेकडून पश्चिमेकडे वाहताना दिसते. छत्रपती संभाजी नगर  आज जेथे वसलेले आहे त्या खाम नदीच्या तीरावर याच जागी खडकी नावाचे प्राचीन गाव वसलेले होते. पानचक्कीच्या जलाशयातुन बाहेर पडणारे पाणी खाम नदीत जाते. छत्रपती संभाजी नगर  शहरातील बेगमपुरा, जयसिंगपुरा, भावसिंगपुरा, पहाडसिंगपुरा, औरंगपुरा, नागेश्वरवाडी, हर्सूल, छावणी, फाजालपुरा, कर्णपुरा, नवाबपुरा, बायजीपुरा हे उपविभाग खाम नदीच्या काठी आहेत.

पूर्णा नदी

१)     तापी नदीची महत्वाची उपनदी. ‘पयोष्णी’ असेही तिचे जुने नाव आहे. नैऋत्य व पश्चिम दिशांनी वाहणाऱ्या या नदीचा प्रवाह अमरावती, अकोला व बुलढाणा या जिल्ह्यांतून जातो. लांबी सु. ३३८ किमी., जलवाहनक्षेत्र १८,३११ चौ. किमी. ही महाराष्ट्रातील अमरावती जिल्ह्यात गाविलगड टेकड्यांच्या दक्षिणेकडील उतारावर उगम पावते. प्रथम दक्षिण व नंतर नैऋत्य दिशेने या जिल्ह्याच्या मध्यभागातून वाहते.

पुढे अमरावती व अकोला जिल्हा यांच्या सरहद्दीवर आल्यावर ती पश्चिमाभिमुख होऊन अकोला व बुलढाणा या जिल्ह्यांतून वाहत जाऊन जळगाव जिल्ह्यात चांगदेव येथे तापीस मिळते. या नदीला अमरावती जिल्ह्यात पेंढी, शहानूर, चंद्रभागा, बोर्डी; अकोला जिल्ह्यात उमा, काटेपूर्णा, लोणार, मोर्णा, मान आणि बुलढाणा जिल्ह्यात नळगंगा, विश्वगंगा व बाणगंगा या नद्या मिळतात. मध्य भागातील अजिंठा डोंगर व उत्तर भागातील गाविलगड डोंगर यांमधील हिच्या प्रवाहक्षेत्रास पूर्णा खोरे म्हणतात.

तापी-पूर्णा खोरे या नावानेही ते ओळखले जाते. पूर्णेचे खोरे सुपीक असून कापसाच्या पिकासाठी विशेष प्रसिद्ध आहे. दर्यापूर, अचलपूर, अमरावती, मुर्तिजापूर, अकोला, बाळापूर, खामगाव, मलकापूर, एदलाबाद, चांगदेव ही पूर्णा खोऱ्यातील महत्त्वाची गावे होत.

(२) गोदावरी नदीची एक उपनदी. ही नदी आग्ने,य व दक्षिण दिशांनी छत्रपती संभाजी नगर  , बुलढाणा व परभणी या जिल्ह्यांतून वाहते. लांबी सु. २७३.५३ किमी. असून त्यांपैकी ८८.५ किमी. छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यातून, १४४.८१ किमी. परभणी जिल्ह्यातून, तर बाकीचा प्रवाह बुलढाणा जिल्ह्यातून वाहतो.

पूर्णा नदी छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यातील कन्नड तालुक्यात अजिंठा टेकड्यांमध्ये मेहूण गावाजवळ उगम पावते. पुढे आग्नेययीकडे बुलढाणा जिल्ह्यातून वाहत जाऊन परभणी जिल्ह्यात प्रवेश करते. म्हणजेच उगमापासून स्थूलमानाने ती आग्ने यीकडे वाहते; परंतु शेवटी सु. ७२.४ किमी. दक्षिणवाहिनी होते व गोदावरी नदीस मिळते. तिला छत्रपती संभाजी नगर  जिल्ह्यात चरणा, खेळणा, जुई, अनजान, गिरजा आणि परभणी जिल्ह्यात दुधना, काप्रा या नद्या मिळतात.

हिच्या खोऱ्यात ज्वारी, बाजरी, गहू, कापूस इ. पिके होतात. परभणी जिल्ह्यातील जिंतूर व हिंगोली या तालुक्यांतील अनुक्रमे येलदरी व सिद्धेश्वर येथे हिच्यावर धरणे बांधली असून त्यांच्यापासून जलसिंचन व विद्युत्‌निर्मिती केली जाते. सिल्लोड, भोकरदन, जाफराबाद, जिंतूर, येलदरी, सिद्धेश्वर, हिंगोली, पूर्णा, परभणी ही हिच्या खोऱ्यातील महत्त्वाची शहरे होत. नदीकिनारी असलेली मंदिरे उल्लेखनीय आहेत

माझा महाराष्ट्र अंतर्गत महाराष्ट्रातील सर्व जिल्ह्यातील सविस्तर इतिहास माहिती दररोज एक जिल्हा ह्या स्वरुपात आपणासमोर देत आहोत, तरी आपण त्या संदर्भाचा अभ्यासासाठी नक्कीच उपयोग करून घ्याल अशी प्रांजळ अपेक्षा !!!…..

अधिक माहितीसाठी सहज संपर्क – ७५८८०२०८८६

संकलन आणि मांडणी :-                            

श्री.लक्ष्मण काटेकर, सोलापूर (महाराष्ट्र).

shivnitee@gmail.com

Contact @ 7588020886.