जुन्या शाळा : संस्कार, शिस्त आणि माणुसकीची विद्यापीठे

“शाळा” हा शब्द उच्चारला की प्रत्येकाच्या मनात आठवणींचा एक सुंदर झरा वाहू लागतो. आजच्या अत्याधुनिक, डिजिटल आणि स्मार्ट वर्गखोल्यांच्या युगात उभे राहून जेव्हा आपण जुन्या शाळांकडे मागे वळून पाहतो, तेव्हा एक वेगळेच जग डोळ्यांसमोर उभे राहते. ते जग साधेपणाचे होते, पण समृद्ध होते; साधनांची कमतरता होती, पण संस्कारांची श्रीमंती होती; भिंती साध्या होत्या, पण त्या भिंतींमध्ये माणूस घडविण्याची ताकद होती.”

जुन्या शाळांचे स्वरूप

आज जशा भव्य इमारती, वातानुकूलित वर्गखोल्या, प्रोजेक्टर, संगणक आणि डिजिटल फळे दिसतात, तशा सुविधा त्या काळी नव्हत्या. गावातील शाळा बहुतेक मातीच्या किंवा दगडी बांधकामाच्या असत. काही ठिकाणी कौलारू तर काही ठिकाणी पत्र्याच्या छपराच्या शाळा असत.

शाळेच्या आवारात एखादा मोठा वड, पिंपळ किंवा चिंचेचा वृक्ष असायचा. उन्हाळ्यात त्याच झाडाखाली वर्ग भरायचे. शाळेचे मैदान म्हणजे विद्यार्थ्यांचे दुसरे घरच असायचे. खेळ, गप्पा, भांडणे, मैत्री, सर्व काही त्या मैदानावर घडत असे.

वर्गखोल्यांमध्ये लाकडी बाके असत. काही ठिकाणी विद्यार्थी जमिनीवर चटई टाकून बसत. फळा काळा आणि खडू पांढरा. एवढ्याच साधनांवर शिक्षणाचा डोलारा उभा होता.

शाळेत जाण्याची तयारी

आजप्रमाणे शाळेची बस किंवा वाहनांची गर्दी नव्हती. मुले मैलोनमैल चालत शाळेत जात असत. पायात चप्पल असणे हीसुद्धा काही वेळा चैनीची गोष्ट मानली जायची.

सकाळी आई म्हणायची,

“अरे बाळा, लवकर उठ! उशीर होईल शाळेला.”

मुलं तोंड धुवून, दप्तर खांद्यावर टाकून, काही वेळा भाकरीचा तुकडा खाऊन शाळेकडे निघत. वाटेत मित्र भेटायचे.

“काय रे, धडा पाठ केलास का?”

“अरे नाही रे, काल बैलांना चारा घालण्यात वेळ गेला.”

अशा गप्पा मारत शाळेचा रस्ता कधी संपायचा ते कळायचेही नाही.

दप्तर आणि शैक्षणिक साहित्य

त्या काळातील दप्तरही वेगळेच होते. काही विद्यार्थ्यांकडे कापडी पिशवी असे, तर काही जण पुस्तकांना दोरीने बांधून नेत.

पाटी आणि पेन्सिल हे शिक्षणाचे मुख्य साधन होते. पाटीवर लिहून झाल्यावर ती ओल्या फडक्याने पुसली जायची.

शाईचे पेन हा मोठा मानाचा विषय होता. ज्याच्याकडे फाउंटन पेन असे तो वर्गात थोडा वेगळाच दिसायचा. अनेक विद्यार्थी दौत आणि टाक वापरत असत.

गुरुजींचे स्थान

त्या काळी शिक्षक म्हणजे केवळ ज्ञान देणारे व्यक्तिमत्त्व नव्हते; ते विद्यार्थ्यांचे मार्गदर्शक, पालक आणि संस्कारक होते.

गावातील लोक शिक्षकांना मोठा मान देत. रस्त्यात गुरुजी दिसले की विद्यार्थी नम्रपणे हात जोडून म्हणत,

“नमस्कार गुरुजी!”

गुरुजी विद्यार्थ्यांच्या घरीही जात असत. एखादा विद्यार्थी दोन-तीन दिवस शाळेत आला नाही तर त्याची चौकशी व्हायची.

“काय हो, तुमचा पोरगा शाळेत येत नाही दिसतो?”

अशी विचारपूस केली जायची.

शिक्षकांचा धाक होता, पण तो प्रेमाचा आणि आदराचा होता. विद्यार्थ्यांच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी ते झटत असत.

शिस्तीला अनन्यसाधारण महत्त्व

जुन्या शाळांची एक महत्त्वाची ओळख म्हणजे शिस्त.

प्रार्थना सुरू झाली की संपूर्ण शाळा एका रेषेत उभी राहायची. गणवेश नसला तरी स्वच्छता आवश्यक मानली जायची.

उशिरा आलेल्या विद्यार्थ्याला समज दिली जायची. गृहपाठ न केल्यास शिक्षा मिळायची, परंतु त्या शिक्षेचा उद्देश विद्यार्थ्याला सुधारण्याचा असे.

“अरे अभ्यास कर, पुढे मोठा माणूस व्हायचंय की नाही?”

असे सांगत शिक्षक विद्यार्थ्यांना प्रोत्साहन देत.

अध्यापनाची पद्धत

त्या काळी पाठांतराला खूप महत्त्व होते.

पाढे, कविता, म्हणी, सुभाषिते आणि धडे मोठ्याने म्हणवून घेतले जात. संपूर्ण वर्ग एकाच स्वरात म्हणायचा—

“दोन एके दोन, दोन दुनी चार…”

हा आवाज गावाच्या बाहेरपर्यंत ऐकू जायचा.

शिक्षक प्रत्येक विद्यार्थ्याकडे वैयक्तिक लक्ष देत असत. शिकवताना उदाहरणेही गावातील जीवनाशी संबंधित असत.

गणित शिकवताना शेतातील बांध, धान्याची पोती, गुरेढोरे यांची उदाहरणे दिली जात.

परीक्षांचे स्वरूप

आजप्रमाणे स्पर्धा, कोचिंग क्लासेस आणि गुणांची शर्यत तेव्हा नव्हती.

परीक्षा म्हणजे ज्ञानाचे मूल्यांकन. विद्यार्थी प्रामाणिकपणे परीक्षा देत असत.

कॉपी करणे हा अत्यंत लाजिरवाणा प्रकार मानला जायचा. शिक्षकांच्या उपस्थितीत विद्यार्थी मन लावून प्रश्न सोडवत असत.

निकालाच्या दिवशी मात्र सगळ्यांची धडधड वाढलेली असायची.

“पास झालो का?”

“कितवा नंबर आला?”

या प्रश्नांची उत्सुकता असायची.

मधली सुट्टी

मधली सुट्टी म्हणजे विद्यार्थ्यांचा आनंदसोहळा.

घरून आणलेली भाकरी, चटणी, कांदा, ठेचा, लोणचे, गूळ, शेंगदाणे हेच डब्याचे पदार्थ असत.

मित्रमंडळी एकत्र बसून डबा खात.

“ए रे, तुझ्या घरी आज ठेचा आहे का?”

“हो, घे ना थोडा.”

असे म्हणत डबे वाटून खाल्ले जात.

त्या डब्यांमध्ये चवीपेक्षा प्रेम आणि मैत्री अधिक असायची.

खेळ आणि आनंद

शाळा म्हणजे केवळ अभ्यास नव्हे.

लगोरी, विटीदांडू, खो-खो, कबड्डी, लंगडी, भेंड्या, आंधळी कोशिंबीर असे अनेक खेळ खेळले जात.

महागडी साधने नव्हती, पण आनंद भरपूर होता.

धुळीने माखलेले कपडे आणि घामाने ओले झालेले चेहरे हेच त्या काळातील बालपणाचे खरे सौंदर्य होते.

सांस्कृतिक कार्यक्रम

स्वातंत्र्यदिन, प्रजासत्ताक दिन, गुरुपौर्णिमा आणि वार्षिक स्नेहसंमेलन मोठ्या उत्साहात साजरे केले जात.

देशभक्तिपर गीते, नाटिका, भाषणे आणि लेझीमची प्रात्यक्षिके सादर केली जात.

विद्यार्थ्यांना मंचावर उभे राहण्याची संधी मिळत असे. त्यामुळे आत्मविश्वास वाढत असे.

शाळा आणि समाज

त्या काळी शाळा ही गावाच्या सामाजिक जीवनाचा केंद्रबिंदू होती.

ग्रामसभा, सांस्कृतिक कार्यक्रम, लसीकरण मोहीम, जनजागृती कार्यक्रम अनेकदा शाळेतच होत असत.

शाळा आणि गाव यांचे नाते अतूट होते.

गावातील प्रत्येक व्यक्तीला शाळा आपली वाटत असे.

मूल्यशिक्षण आणि संस्कार

जुन्या शाळांमध्ये केवळ पुस्तकी ज्ञान दिले जात नव्हते.

सत्य, प्रामाणिकपणा, कष्ट, शिस्त, आदर, सहकार्य आणि देशप्रेम यांसारखी मूल्ये विद्यार्थ्यांच्या मनात रुजवली जात.

शिक्षक स्वतःच्या वर्तनातून आदर्श घालून देत असत.

म्हणूनच त्या काळातील विद्यार्थी पुढे जाऊन उत्तम नागरिक बनले.

जुन्या शाळांची वैशिष्ट्ये

• साधेपणा पण परिणामकारकता
• शिक्षकांबद्दल अपार आदर
• शिस्तबद्ध वातावरण
• संस्कारप्रधान शिक्षण
• मैत्री आणि सहकार्याची भावना
• खेळ आणि अभ्यासाचा समतोल
• समाजाशी जुळलेले शिक्षण
• कमी साधनांत उत्तम शिक्षण

आजच्या काळासाठी संदेश

आज शिक्षण क्षेत्रात प्रचंड बदल झाले आहेत. तंत्रज्ञानामुळे ज्ञान मिळवणे सोपे झाले आहे. मात्र जुन्या शाळांमधील काही गोष्टी आजही तितक्याच महत्त्वाच्या आहेत—शिस्त, संस्कार, शिक्षकांचा आदर, मैत्री, प्रामाणिकपणा आणि माणुसकी.

आधुनिक साधनांचा स्वीकार करताना जुन्या शाळांची ही मूल्ये जपणे आवश्यक आहे. कारण इमारती, संगणक आणि तंत्रज्ञान शिक्षणाला गती देऊ शकतात; परंतु चांगला माणूस घडविण्याची ताकद संस्कारांमध्येच असते.

उपसंहार

जुन्या शाळा म्हणजे केवळ शिक्षणसंस्था नव्हत्या; त्या संस्कारांचे मंदिर होत्या. त्या काळातील घंटानाद, प्रार्थना, पाटी-पेन्सिल, गुरुजींचा धाक, मित्रांसोबतचा डबा, धुळीत खेळलेले खेळ आणि झाडाखाली भरलेले वर्ग आजही अनेकांच्या स्मरणात जिवंत आहेत.

सुविधा कमी होत्या, पण समाधान जास्त होते. साधने मर्यादित होती, पण स्वप्ने अमर्याद होती. त्या शाळांनी केवळ विद्यार्थी घडवले नाहीत, तर समाज घडवला, राष्ट्र घडवले आणि माणुसकीची पेरणी केली.

म्हणूनच आजही अनेक जण प्रेमाने म्हणतात—

“आमची जुनी शाळा म्हणजे आमच्या आयुष्याचा सुवर्णकाळ होता; जिथे अक्षरांसोबतच माणूसपण शिकायला मिळाले.”