शिक्षक म्हणजे नेमकं काय?

आजच्या शिक्षणव्यवस्थेकडे पाहताना एक चिंताजनक प्रवाह स्पष्ट दिसतो—शिक्षकांना त्यांच्या मूळ कार्यापासून, म्हणजेच अध्यापनापासून दूर ठेवून विविध प्रशासकीय, शासकीय आणि इतर कामांमध्ये गुंतवले जात आहे. परिणामी, समाजात “शिक्षक नीट शिकवत नाहीत” अशी धारणा निर्माण होत आहे. ही परिस्थिती केवळ योगायोग नाही, तर एक प्रकारचे नियोजनबद्ध दुर्लक्ष किंवा शडयंत्र असल्याची भावना अनेक शिक्षकांच्या मनात निर्माण होत आहे.

शिक्षक हे कोणत्याही समाजाचे कणा असतात. त्यांच्यावर भविष्य पिढी घडवण्याची जबाबदारी असते. परंतु सध्या त्यांना शाळेच्या वर्गात शिकवण्यापेक्षा निवडणूक कामे, जनगणना, सर्वेक्षण, विविध योजना राबविणे, डेटा नोंदणी, ऑनलाइन फॉर्म भरणे, अहवाल तयार करणे अशा असंख्य कामांमध्ये गुंतवले जाते. ही कामे आवश्यक असू शकतात, परंतु ती शिक्षकांच्या प्राथमिक जबाबदारीवर परिणाम करणारी असतील, तर त्याचे दुष्परिणाम संपूर्ण शिक्षणव्यवस्थेवर होतात.

जेव्हा शिक्षकांना सतत वर्गाबाहेरील कामांसाठी पाठवले जाते, तेव्हा विद्यार्थ्यांचे नियमित अध्यापन खंडित होते. अभ्यासक्रम पूर्ण होण्यात अडथळे येतात, विद्यार्थ्यांचा अभ्यासातला रस कमी होतो आणि गुणवत्तेवर परिणाम होतो. त्यानंतर याच शिक्षकांवर “परिणाम चांगले नाहीत” अशी टीका केली जाते. ही परिस्थिती अन्यायकारक आहे, कारण शिक्षकांना योग्य वेळ आणि साधनसामग्रीच मिळत नाही, तरीही त्यांच्याकडून उत्कृष्ट परिणामांची अपेक्षा केली जाते.

यामागील एक मोठी समस्या म्हणजे धोरणात्मक नियोजनाचा अभाव. शिक्षण विभाग आणि इतर शासकीय यंत्रणा शिक्षकांना सहज उपलब्ध मनुष्यबळ म्हणून पाहतात. कारण शिक्षक शिक्षित, जबाबदार आणि विश्वासार्ह असतात. त्यामुळे कोणतेही काम असो—ते शिक्षकांवर टाकले जाते. पण यामुळे शिक्षणाचे मूळ उद्दिष्ट बाजूला पडते, हे दुर्लक्षित केले जाते.

याहून गंभीर बाब म्हणजे या प्रक्रियेत शिक्षकांची प्रतिमा हळूहळू समाजात कमी होत चालली आहे. पालक आणि समाजातील काही घटक शिक्षकांकडे संशयाने पाहू लागले आहेत. “शिक्षक फक्त पगार घेतात, काम करत नाहीत” अशी चुकीची समजूत पसरत आहे. प्रत्यक्षात, शिक्षक दिवसभर विविध कामांच्या ताणाखाली काम करत असतात. त्यांना अध्यापनासाठी पुरेसा वेळच मिळत नाही, हे वास्तव मात्र समाजासमोर येत नाही.

शिक्षकांना सतत अशा कामांमध्ये गुंतवून ठेवण्यामागे काही वेळा प्रशासनाची सोय असू शकते, तर काही वेळा जबाबदारी टाळण्याची वृत्तीही असू शकते. जे काम इतर विभागांनी करायला हवे, ते शिक्षकांवर सोपवले जाते. यामुळे शिक्षणव्यवस्थेवर परिणाम होतो, परंतु त्याची जबाबदारी मात्र शिक्षकांवरच टाकली जाते.

या पार्श्वभूमीवर शिक्षकांची मानसिक अवस्था देखील विचारात घेण्यासारखी आहे. सततचा ताण, कामाचा वाढता बोजा, आणि समाजातील कमी होत चाललेली प्रतिमा यामुळे शिक्षकांमध्ये नैराश्य, असंतोष आणि निरुत्साह निर्माण होतो. जे शिक्षक उत्साहाने, नवनवीन उपक्रम राबवून विद्यार्थ्यांना शिकवू इच्छितात, त्यांचाही उत्साह कमी होतो. परिणामी, शिक्षणातील नाविन्य आणि गुणवत्ता दोन्हीवर परिणाम होतो.

या समस्येवर उपाय शोधणे अत्यंत गरजेचे आहे. सर्वप्रथम, शिक्षकांना त्यांच्या मूळ कार्यावर—अध्यापनावर—पूर्ण लक्ष केंद्रित करता येईल, अशी व्यवस्था निर्माण करणे आवश्यक आहे. शासकीय आणि प्रशासकीय कामांसाठी स्वतंत्र मनुष्यबळ नियुक्त करणे गरजेचे आहे. तसेच, शिक्षकांवर टाकल्या जाणाऱ्या कामांचे योग्य नियोजन आणि मर्यादा निश्चित करणे आवश्यक आहे.

तसेच समाजानेही शिक्षकांविषयीची आपली दृष्टी बदलणे गरजेचे आहे. शिक्षकांवर टीका करण्याऐवजी त्यांच्या अडचणी समजून घेणे आणि त्यांना सहकार्य करणे आवश्यक आहे. पालक, प्रशासन आणि समाज यांनी एकत्र येऊन शिक्षणव्यवस्थेला बळकटी देण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.

शेवटी, शिक्षकांना बदनाम करण्याऐवजी त्यांना सन्मान देणे, त्यांच्या कामाचे मूल्य ओळखणे आणि त्यांना आवश्यक त्या सुविधा व वेळ उपलब्ध करून देणे ही काळाची गरज आहे. कारण शिक्षक सक्षम असतील, तरच समाज सक्षम होईल. शिक्षकांवर विश्वास ठेवून, त्यांना योग्य वातावरण दिल्यास ते नक्कीच उत्कृष्ट पिढी घडवू शकतील.

शिक्षण ही केवळ एक सेवा नाही, तर ती समाज घडवण्याची प्रक्रिया आहे. आणि या प्रक्रियेतील सर्वात महत्त्वाचा घटक म्हणजे शिक्षक. त्यामुळे त्यांना त्यांच्या मूळ कार्यापासून दूर नेणे म्हणजे समाजाच्या भविष्याशी खेळ करणे होय. आता तरी आपण जागे होऊन शिक्षकांना त्यांच्या योग्य स्थानावर परत आणणे आवश्यक आहे.