कविता व त्यावरील प्रश्न साठी मार्गदर्शन

कविता व त्यावरील प्रश्न साठी मार्गदर्शन

            कविता व त्यावर आधारित प्रश्न सोडवताना काही महत्वाचे मुद्दे व सूचना लक्षात ठेवणे गरजेचे असते. विद्यार्थ्यांसाठी सोप्या भाषेत मुद्दे देतो:

कविता वाचनासाठी सूचना :

1. कविता नीट लक्षपूर्वक वाचा.
2. कवितेतील मुख्य आशय (कवी काय सांगू इच्छितो) समजून घ्या.
3. प्रत्येक ओळीतील भावार्थ समजून घेण्याचा प्रयत्न करा.
4. कवितेत वापरलेली अलंकार, प्रतीकं, प्रतिमा याकडे लक्ष द्या.
5. कवीची भाषा, भावनिक छटा आणि लय यांचा विचार करा.

प्रश्न सोडवण्यासाठी सूचना :

1. प्रश्न नीट वाचा आणि काय विचारले आहे हे समजून घ्या.
2. उत्तर देताना कवितेतील ओळी किंवा आशयाशी जोडून लिहा.
3. आपल्या शब्दात संक्षिप्त आणि स्पष्ट उत्तर द्या.
4. कवितेचा गाभा व मुख्य संदेश उत्तरात उमटला पाहिजे.
5. अलंकार/छटा/भाव या प्रश्नांमध्ये उदाहरणे कवितेतूनच द्या.
6. MCQ प्रश्न असल्यास योग्य पर्याय नीट विचार करून निवडा.
7. रिकाम्या जागा भरताना कवितेतून नेमका शब्द/ओळ वापरा.
8. चूक–बरोबर प्रश्नांसाठी कवितेतील ओळी वाचून खात्री करा.
9. दीर्घोत्तरी प्रश्नांसाठी विस्तृत उत्तर लिहा, पण विषयाला धरून.
10. आपले उत्तर सुसंगत, स्वच्छ आणि शुद्धलेखन योग्य असावे.

कविता अभ्यासासाठी आणखी सूचना :

11. कविता वाचताना तिचा शीर्षकाचा अर्थ समजून घ्या. शीर्षक आणि आशय यांचा संबंध लावा.
12. कवितेतील केंद्रस्थानील भावना (देशप्रेम, निसर्गप्रेम, कष्टाचे महत्त्व, संघर्ष इ.) ओळखा.
13. कविता वाचताना आवाजात लय व ताल ठेवून वाचा, त्यामुळे भाव नीट समजतात.
14. कवितेतल्या काल्पनिकतेकडे लक्ष द्या. (उदा. सूर्य बोलतो, चंद्र हसतो इ.)
15. कवीने घेतलेली उदाहरणे प्रत्यक्ष आयुष्याशी कशी जोडली आहेत हे विचार करा.

प्रश्न सोडवताना आणखी सूचना :

11. कविता कोणत्या प्रकारातली आहे (भावक, वर्णनात्मक, शिक्षणात्मक) हे ओळखून त्यानुसार उत्तर द्या.
12. प्रश्नाचे उत्तर देताना शक्य असल्यास कवितेतील थोडासा उतारा दाखवा.
13. आपल्या शब्दात मांडणी करताना फाजील विस्तार टाळा.
14. जर प्रश्न “कवितेतील संदेश काय?” असा असेल तर थोडक्यात पण नेमके लिहा.
15. अलंकार, यमक, लय यांवर प्रश्न असल्यास फक्त नावेच नव्हे तर उदाहरणासह उत्तर द्या.
16. MCQ प्रश्नात चुकीचा पर्याय टाकण्याऐवजी आधी सर्व पर्याय वाचा मग योग्य निवडा.
17. प्रश्नोत्तर लिहिताना ओळी सरळ व वाचनीय असाव्यात.
18. शब्दार्थ विचारल्यास फक्त कवितेतला शब्द आणि त्याचा अर्थ द्या, इतर माहिती टाळा.
19. जर प्रश्न “तुला काय वाटते?” असा असेल तर आपले मत स्पष्टपणे मांड.
20. दीर्घोत्तरी प्रश्न लिहिताना प्रस्तावना – मुद्देसूद उत्तर – निष्कर्ष या पद्धतीने मांडणी करा.

कविता वाचनासाठी अजून सूचना :

21. कविता वाचताना तिच्यातील भावनांचा चढ-उतार लक्षात घ्या.
22. कवितेतले प्रकृती, समाज, ऐतिहासिक वा सांस्कृतिक संदर्भ ओळखा.
23. प्रत्येक कडव्याचा वेगळा आशय समजून घ्या आणि शेवटी संपूर्ण कवितेचा एकत्रित संदेश घ्या.
24. कवीने वापरलेले उपमा, रूपक, मानवीकरण यांचा भावार्थ समजून घ्या.
25. कविता वाचताना तिच्या चित्रात्मकतेचा (imagery) विचार करा – म्हणजे कवी आपल्यासमोर जणू चित्र उभं करतो.

प्रश्न सोडवण्यासाठी अजून सूचना :

21. प्रश्नात “स्पष्टीकरण द्या” असेल तर फक्त उत्तर न देता थोडक्यात कारणही लिहा.
22. “उदाहरण द्या” या प्रकारच्या प्रश्नात कवितेतली नेमकी ओळ द्या.
23. लहान प्रश्न-उत्तरात मुद्देसूद व थोडक्यात लिहा; मोठ्या उत्तरात विस्तार करा.
24. प्रश्न विचारला नसतानाही कवितेतील ओळी तशाच कॉपी करू नका, आपल्याच शब्दात लिहा.
25. कवितेतील भावार्थ स्पष्ट करण्यासाठी सोपे व दैनंदिन जीवनाशी जोडलेले शब्द वापरा.
26. कवितेतील शब्दार्थ/व्याकरण यावरचे प्रश्न सोडवताना शब्दकोशासारखी अचूकता ठेवा.
27. जर कवितेत “शिक्षणात्मक संदेश” असेल तर उत्तरात तो शेवटी अधोरेखित करा.
28. प्रश्न सोडवताना क्रमशः विचार मांडावा (सुरुवात, विस्तार, निष्कर्ष).
29. MCQ मध्ये शंका असेल तर पर्याय वगळण्याची (elimination) पद्धत वापरा.
30. शेवटचे उत्तर लिहून झाल्यावर पटकन एकदा वाचून घ्या, शुद्धलेखन तपासा.

कविता वाचनासाठी अजून सूचना :

31. कवितेतील काल (भूतकाळ, वर्तमान, भविष्य) ओळखण्याचा प्रयत्न करा.
32. कवितेतील नायक / पात्र / प्रतीकात्मक व्यक्तिरेखा समजून घ्या.
33. कविता वाचताना तिचा भावनिक सूर लक्षात घ्या – आनंद, दुःख, देशप्रेम, प्रेरणा, निसर्गप्रेम.
34. कविता एकदा शांतपणे वाचा आणि दुसऱ्यांदा मोठ्याने वाचा; त्यामुळे अर्थ अधिक स्पष्ट होतो.
35. कवितेचा सामाजिक वा नैतिक संदेश शोधून काढा.
36. कवितेत कवीने कुठले प्रश्न विचारले आहेत का, ते वाचकाला उद्देशून आहेत का हे तपासा.
37. कविता वाचताना तिच्या लयीचा ठेका पकडण्याचा प्रयत्न करा.
38. प्रत्येक कवितेचा कवीचा दृष्टिकोन समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

प्रश्न सोडवण्यासाठी अजून सूचना :

31. “कवितेचा गाभा काय?” असेल तर उत्तर ३-४ वाक्यांत संक्षेपाने द्या.
32. प्रश्नाचे उत्तर नेहमी पूर्ण वाक्यांत लिहा; फक्त शब्द लिहू नका.
33. प्रश्न “कवी काय सांगू इच्छितो?” असेल तर उत्तरात कवीचा विचार व आपली समज दोन्ही लिहा.
34. कवितेचा प्रकार (अभंग, ओवी, मुक्तछंद, भावकविता, वर्णनात्मक कविता इ.) ओळखून लिहा.
35. प्रश्नातील कीवर्ड (मुख्य शब्द) अधोरेखित करा व त्यावरच उत्तर केंद्रित करा.
36. लघुउत्तरी प्रश्नात अनावश्यक विस्तार टाळा.
37. दीर्घोत्तरी प्रश्न लिहिताना उत्तरात उपोद्घात (प्रस्तावना) – मुख्य भाग – निष्कर्ष असावा.
38. आपल्या उत्तरात कवीबद्दल आदरयुक्त शब्द वापरा (उदा. – “कवीने सुंदर रीतीने सांगितले आहे”).
39. उत्तरं लिहिताना कवितेच्या आशयाला न्याय मिळेल याची काळजी घ्या.
40. वेळ मिळाल्यास उत्तर पूर्ण झाल्यावर एकदा पुनरावलोकन करा.

कविता वाचनासाठी अजून सूचना :

41. कविता वाचताना शब्दांच्या ध्वनीफेक (sound effect) कडे लक्ष द्या – त्यामुळे भावनांना जोर मिळतो.
42. कवितेतील यमकांची रचना समजून घ्या (कडव्यांच्या शेवटी येणारे जुळणारे शब्द).
43. कविता कधी लिहिली गेली याचा ऐतिहासिक वा सांस्कृतिक संदर्भ काढण्याचा प्रयत्न करा.
44. कविता वाचताना स्वतःला प्रश्न विचारा – “कवीने हे का म्हटले असेल?”
45. कविता वाचताना ती चित्ररूपात डोळ्यासमोर आणा – म्हणजे कल्पनाशक्ती वाढते.
46. कवितेतील उपदेश/प्रेरणा लक्षात ठेवा कारण त्यावर नेहमी प्रश्न विचारले जातात.
47. प्रत्येक कडव्याला स्वतःचे छोटे शीर्षक द्या; त्यामुळे आशय लवकर लक्षात राहतो.
48. कविता समजत नसेल तर तिला अनेकदा वाचा आणि हळूहळू अर्थ उलगडा होतो.

प्रश्न सोडवण्यासाठी अजून सूचना :

41. प्रश्नांना उत्तर देताना शब्दमर्यादेचे भान ठेवा (लघु/दीर्घ).
42. प्रश्नाचे उत्तर थेट कवितेशी जोडलेले असावे; इतरत्र भरकटू नये.
43. “तुम्हाला काय वाटते?” प्रकारच्या प्रश्नात प्रामाणिकपणे आपले मत द्या.
44. “कवितेतील अलंकार कोणता?” विचारल्यास – अलंकाराचे नाव + उदाहरण + थोडा अर्थ लिहा.
45. “कवितेचा गाभा” लिहिताना २-३ वाक्यांमध्ये संपूर्ण आशय सामावून घ्या.
46. प्रश्नोत्तर लिहिताना परिच्छेद वेगळे करा; एकच मोठा परिच्छेद टाळा.
47. कवितेतील शब्दांचा अर्थ लिहिताना स्वत:चे शब्द वापरा; शब्दकोशातील कठीण शब्द नको.
48. “कवितेतून तुम्ही काय शिकलात?” या प्रश्नाला आपल्या दैनंदिन जीवनाशी जोडून उत्तर द्या.
49. दीर्घोत्तरी प्रश्नात “प्रस्तावना – आशय – अलंकार/छटा – संदेश – निष्कर्ष” ही पद्धत वापरली तर उत्तर परिपूर्ण होते.
50. नेहमी उत्तर स्वच्छ, सोप्या भाषेत व शुद्धलेखनासह लिहा.

आपला महाराष्ट्र आपली संस्कृती अंतर्गत महाराष्ट्रातील सर्व जिल्ह्यातील विविध संस्कृतीचा सविस्तर इतिहास माहिती ह्या स्वरुपात आपणासमोर देत आहोत, तरी आपण त्या संदर्भाचा अभ्यासासाठी नक्कीच उपयोग करून घ्याल अशी प्रांजळ अपेक्षा काही सूचना अथवा दुरूस्ती अथवा मार्गदर्शन असल्यास नक्कीच मोबाइल नंबर व्हीआर whatsappसंदेश पाठवून कळवावे ही विनंती असे  !!!…..

अधिक माहितीसाठी सहज संपर्क –७५८८०२०८८६

संकलन आणि मांडणी :-

श्री.लक्ष्मण काटेकर, सोलापूर (महाराष्ट्र).

shivnitee@gmail.comContact @ 7588020886