✍️ “१९८०–९० च्या दशकातील शाळा प्रवेश – साधेपणातून घडलेली संस्कारांची शाळा”

शिवश्री लक्ष्मण काटेकर, सोलापूर.

१९८० ते १९९० चा काळ… आजच्या डिजिटल युगाच्या तुलनेत अगदी वेगळा, साधा आणि मनाला भिडणारा होता. त्या काळातील शाळा प्रवेश म्हणजे कोणताही गाजावाजा नाही, मोठी प्रक्रिया नाही, फॉर्म नाहीत, कागदपत्रांची लगबग नाही, फोटो नाहीत आणि कोणत्याही प्रकारची शिफारस नाही. आज जिथे पालकांना शाळा प्रवेशासाठी रांगा लावाव्या लागतात, मुलाखती द्याव्या लागतात, तिथे त्या काळात शिक्षणाची सुरुवात किती सहज आणि नैसर्गिक होती, हे आठवलं की एक वेगळीच ऊब मनात निर्माण होते.

जून महिना सुरू झाला की शाळेचा हंगाम सुरू व्हायचा. पावसाच्या सरी कोसळायला लागायच्या आणि त्याचसोबत नवीन विद्यार्थ्यांची शाळेकडे वाटचाल सुरू व्हायची. आई-वडील हाताला धरून मुलाला शाळेत घेऊन जायचे. त्या वेळी “अॅडमिशन” हा शब्दही फारसा परिचित नव्हता. शाळेत गेल्यावर गुरुजी मुलाकडे एक नजर टाकायचे आणि त्याची पात्रता ठरवण्यासाठी एक वेगळीच “परीक्षा” घ्यायचे – उजवा हात डोक्यावरून फिरवून कानाला लावायला सांगायचे. जर हात कानाला पोहोचला, तर समजायचं की मुलगा शाळेसाठी तयार आहे!

ही परीक्षा आजच्या काळात हास्यास्पद वाटू शकते, पण त्यामागे एक साधा विचार होता – मुलाची शारीरिक वाढ आणि तयारपणा तपासणे. कोणत्याही कागदपत्रांपेक्षा, कोणत्याही प्रमाणपत्रांपेक्षा ही साधी पद्धत जास्त मानवी आणि नैसर्गिक होती.

शाळेत जाण्यासाठी खास तयारीही नव्हती. नवीन कपडे, महागडी बॅग, आकर्षक बूट – यापैकी काहीच नव्हतं. घरात जे कपडे मिळतील ते घालून मुलं शाळेत जायची. शाळेची पिशवी म्हणजे एक खापरी काळी पाटी, एक पेन्सिल आणि ती ठेवण्यासाठी वायरची पिशवी किंवा सिमेंटच्या गोणीतून शिवलेली पिशवी. त्या साध्या साधनांमध्येही एक वेगळाच आनंद होता.

पण शाळेचा पहिला दिवस मात्र अनेक मुलांसाठी “आनंदाचा” नसून “भीतीचा” असायचा. आईच्या पदराला धरून बसणाऱ्या मुलाला शाळेत पाठवणे म्हणजे एक मोठं आव्हान होतं. मुलाला शाळेत जायचं नसायचं, पण आई-वडिलांचा निर्धार पक्का असायचा. कधी गोड बोलून, तर कधी दम देऊन मुलाला शाळेत पाठवलं जायचं.

कधी कधी तर परिस्थिती इतकी टोकाची व्हायची की मुलगा रडत-रडत शाळेत जायचा. काही वेळा आई लिंबाच्या झाडाची फांदी घेऊन थोडा फटका देऊन मुलाला शाळेकडे हाकलायची. आजच्या काळात हे ऐकून कठोर वाटेल, पण त्या मागे एकच हेतू होता – मुलाने शिकले पाहिजे, आयुष्यात पुढे गेले पाहिजे.

शाळेत पोहोचल्यानंतर कोणताही स्वागत सोहळा नसायचा. फुलं नाहीत, चॉकलेट नाहीत, गोड बोलणं नाही. उलट गुरुजींचा आवाज घुमायचा – “ए कार्ट्या, इकडे ये!” आणि लगेच कामाला सुरुवात. शाळेच्या मैदानातील कचरा उचलणे, वर्ग झाडणे – हीच पहिल्या दिवसाची “ओळख” असायची.

आजच्या काळात हे सगळं कठोर किंवा अन्यायकारक वाटू शकतं, पण त्या काळात यामागे एक मोठा उद्देश होता – श्रमसंस्कार. मुलांना लहानपणापासून कामाची सवय लागावी, स्वच्छतेचे महत्त्व कळावे आणि कोणतेही काम लाजिरवाणे नसते, ही भावना निर्माण व्हावी.

३० × ३० फुटांच्या मोठ्या वर्गखोल्या झाडणे हे सोपे काम नव्हते. छोट्या मुलांसाठी तर ते खूपच कष्टदायक होते. पण त्या कष्टातूनच त्यांनी मेहनतीची किंमत शिकली. सकाळची शाळा संपेपर्यंत ही कामे चालायची आणि मग गुरुजी म्हणायचे – “जा, भाकर खाऊन या.”

दुपारी पुन्हा शाळा भरायची. गुरुजी टेबल, कपाट पुसायला सांगायचे. अशा प्रकारे काम करत करतच मुलं शाळेशी जुळून जायची. पहिल्या दिवशी गुरुजींची आणि विद्यार्थ्यांची ओळखही व्यवस्थित व्हायची नाही. तरीही “ही आपली शाळा, हे आपले गुरुजी” अशी भावना मनात निर्माण व्हायची.

आजच्या काळात शाळांमध्ये स्वागत समारंभ, रंगीत सजावट, गोडधोड, भेटवस्तू – हे सगळं असतं. मुलांना शाळा आवडावी म्हणून विविध उपक्रम राबवले जातात. हे सगळं चांगलं आहे, पण त्या साधेपणात जे आपलेपण होतं, ते आज कुठेतरी हरवल्यासारखं वाटतं.

पूर्वीच्या शाळांमध्ये सुविधा कमी होत्या, पण संस्कार भरपूर होते. गुरुजी कठोर असायचे, पण त्यांच्यात प्रेमही असायचं. ते विद्यार्थ्यांना फक्त पुस्तकातील ज्ञान देत नव्हते, तर जीवन जगण्याचे धडे देत होते.

त्या काळातील शाळा म्हणजे केवळ शिक्षण देणारी संस्था नव्हती, तर ती एक संस्कारशाळा होती. तिथे मुलांना शिस्त, मेहनत, आदर, स्वावलंबन आणि सामूहिक भावना शिकवली जायची.

आजच्या आधुनिक शिक्षण पद्धतीमध्ये अनेक चांगल्या गोष्टी आहेत – तंत्रज्ञान, सुविधा, विविध उपक्रम. पण त्या सगळ्यात कुठेतरी साधेपणा, आपलेपणा आणि संस्कार कमी होत आहेत, अशी खंत वाटते.

१९८०–९० च्या दशकातील शाळा प्रवेश हा केवळ शिक्षणाची सुरुवात नव्हती, तर तो आयुष्याच्या प्रवासाची एक मजबूत पायाभरणी होती. त्या साध्या सुरुवातीने अनेक मोठे माणसं घडली, अनेक यशस्वी व्यक्ती निर्माण झाल्या.

आज आपण त्या काळाकडे पाहतो, तेव्हा कदाचित काही गोष्टी कठोर वाटतात, पण त्या काळातील मूल्ये आणि संस्कार हेच खरे धन होते. त्या आठवणी आजही मनात ताज्या आहेत आणि त्या आठवणींमध्ये एक वेगळाच आनंद दडलेला आहे.

शेवटी, काळ बदलतो, परिस्थिती बदलते, पण माणसांच्या मनातील मूल्ये आणि संस्कार टिकून राहिले पाहिजेत. आधुनिकतेसोबत त्या जुन्या काळातील चांगल्या गोष्टी जपल्या, तरच आपण खऱ्या अर्थाने प्रगती करू शकतो.

“शाळा” ही केवळ इमारत नसते, ती एक अनुभव असते… आणि १९८०–९० च्या दशकातील तो अनुभव आजही अनेकांच्या मनात जिवंत आहे.