१९९० पूर्वीची माणुसकी : हरवलेले दिवस, हरवलेली माणसं आणि हरवलेलं बालपण

आजच्या वेगवान आणि कृत्रिम जगात जगताना अनेकदा मन नकळत भूतकाळात हरवून जाते. विशेषतः १९९० च्या दशकापूर्वीचे दिवस आठवले की मन भरून येते. त्या काळात ना मोबाईल होते, ना इंटरनेट, ना सोशल मीडिया, ना मोठमोठी मॉल्स; पण तरीही आयुष्य सुंदर होतं, मन आनंदी होतं आणि माणसं माणसांसाठी जगत होती.

त्या काळात श्रीमंती पैशात नव्हती, तर नात्यांत होती. घरं लहान होती, पण मनं मोठी होती. वस्तू कमी होत्या, पण समाधान अफाट होतं. आज जसं प्रत्येकजण स्वतःपुरता विचार करतो, तसं तेव्हा नव्हतं. तेव्हा गाव म्हणजे कुटुंब होतं आणि नाती म्हणजे आयुष्याचा श्वास.

शाळा सुटली की आयुष्य सुरू व्हायचं

त्या काळात शाळा म्हणजे फक्त शिक्षण नव्हतं, तर आनंदाचं दार होतं. सकाळची शाळा झाली की आम्हाला घरी यायची घाई नसायची, तर पोहायला जाण्याची ओढ लागलेली असायची.

दप्तर घरात फेकलं की लगेच मित्रांचा घोळका तयार व्हायचा. कोणाच्या विहिरीवर जायचं, कोणत्या ओढ्यात पोहायचं, कोणत्या झाडावर जांभूळ पिकली आहेत, कुठे आंबे पडले आहेत — याच चर्चा चालायच्या.

आजच्या मुलांना मोबाईलमध्ये गेम खेळण्यात आनंद मिळतो; पण त्या काळात आम्हाला निसर्गात जगण्यात आनंद मिळायचा.

विहिरीतील पोहण्याचा आनंद

त्या काळातील पोहणं म्हणजे केवळ खेळ नव्हता, तर आयुष्याचा उत्सव होता. गावातील मोठमोठ्या विहिरी, ओढे, नदीकाठ आणि त्यात तासन्तास डुंबणारी मुलं — हे दृश्य त्या काळाचं सौंदर्य होतं.

उंचावरून उड्या मारणे, “मुटका” मारणे, “सुळका” मारणे, बुडी मारून तळाला जाणे, पाण्यात शिवाशिवीचा खेळ खेळणे — यामध्येच अख्खा दिवस निघून जायचा.

एखादा मित्र जास्त वेळ पाण्याखाली राहिला की बाकीच्यांचा जीव टांगणीला लागायचा आणि तो अचानक दुसरीकडे वर आला की सगळे हसून लोळायचे.

त्या काळात पाण्यात साबण वापरण्याची सवय कमी होती. त्यामुळे विहिरीचं पाणी स्वच्छ आणि निर्मळ असायचं. कोणताही शेतकरी मुलांना पोहायला अडवत नसे. कारण त्यांनाही माहीत होतं — “हीच खरी बालपणाची मजा आहे.”

आज अनेक ठिकाणी पाण्याभोवती कुंपणं आहेत, नियम आहेत, भीती आहे; पण तेव्हा विश्वास होता.

जांभूळ, आंबे आणि उन्हाळ्याचा सुगंध

उन्हाळी सुट्टी म्हणजे त्या काळातील मुलांसाठी स्वर्गच होता. सकाळ झाली की मित्रांसोबत आंब्याच्या बागेत फिरायला जायचं.

झाडावर चढून आंबे तोडणे, पडलेले आंबे गोळा करणे, जांभूळ खाऊन जिभा जांभळ्या करणे — यातच दिवस जायचा.

एखादा कच्चा आंबा मीठ-मिरचीसोबत खाल्ला की जणू काही जगातील सर्वात मोठा आनंद मिळाल्यासारखं वाटायचं.

आजच्या मुलांना फळं बाजारातून पॅकिंगमध्ये मिळतात; पण आम्हाला ती थेट झाडावरून मिळायची. त्यात निसर्गाचा गंध होता, मातीचा स्पर्श होता आणि मेहनतीचं समाधान होतं.

सकाळी दहा वाजता बाहेर पडलेली मुलं दुपारी चार वाजेपर्यंत घरी परतायची नाहीत. मध्ये पुन्हा पोहणं, पुन्हा आंबे खाणं, पुन्हा खेळ — आयुष्य किती साधं आणि सुंदर होतं!

खेळ म्हणजे मैत्रीचा उत्सव

त्या काळातील खेळ हे केवळ करमणूक नव्हते, तर आयुष्य शिकवणारी शाळा होती.

विटीदांडू, सुरपारंब्या, लगोरी, लपाछपी, कबड्डी, खो-खो — या खेळांमध्ये शरीराचा व्यायाम होता, मैत्री होती आणि टीमभावना होती.

कोणाकडे महागडी साधनं नव्हती. विटी-दांडूसाठी लाकूड पुरेसं होतं. तरीही आनंद अमाप होता.

आजच्या काळात मुलं मोबाईलमध्ये एकत्र बसून वेगवेगळ्या स्क्रीनमध्ये हरवलेली दिसतात; पण त्या काळात मुलं मैदानावर एकमेकांच्या खांद्याला खांदा लावून खेळत होती.

मामाच्या गावाचं अप्रूप

त्या काळात “मामाच्या गावाला जाणं” म्हणजे मुलांसाठी वर्षातील सर्वात मोठा आनंद असायचा.

सुट्टी लागली की मन आधीच मामाच्या गावात पोहोचलेलं असायचं. बसमध्ये किंवा बैलगाडीतून प्रवास करताना मनात उत्साह उसळत असायचा.

मामा, मामी, आजी, आजोबा यांचं प्रेम म्हणजे वेगळंच विश्व होतं. प्रत्येकजण लाड करायचा. कोणीतरी खाऊ आणायचं, कोणीतरी नवीन कपडे द्यायचं, कोणीतरी डोक्यावरून हात फिरवायचं.

त्या काळातील नाती ही रक्ताचीच नव्हती, तर मायेची होती.

आज अनेक मुलांना नात्यांपेक्षा मोबाईलची जास्त ओढ असते; पण त्या काळात मामाच्या गावातील प्रत्येक दिवस आयुष्यभरासाठी आठवण बनून राहायचा.

गावातील लग्न म्हणजे आनंदाचा मेळा

मामाच्या गावाला किंवा नातेवाईकांकडे लग्न असेल तर मग आनंदाला उधाण यायचं.

तेव्हाची लग्नं साधी होती; पण मनापासून होती. गावभर धावपळ चालायची. पत्रावळ्या मांडणे, पाणी भरून आणणे, पाहुण्यांना बसवणे — सगळीकडे उत्साह असायचा.

कधी वादळ आलं की धुळीत पत्रावळ्या सांभाळत जेवण करायचं. लाडूची बुंदी वाढायच्या आधीच संपून जायची. वांग्याची भाजी पत्रावळीतून खाली मातीत पडायची आणि माती वर यायची; पण तरीही त्या जेवणाची चव अप्रतिम वाटायची.

पुरी दोनच खाल्ल्या तरी पोट भरल्यासारखं वाटायचं. भाताची चव तर अजूनही जिभेवर रेंगाळते.

आज पंचपक्वान्न, मोठमोठे हॉटेल्स आणि डेकोरेशन आले; पण त्या काळातील प्रेमाने वाढलेलं जेवण आजही कुठे मिळत नाही.

कारण चव फक्त पदार्थात नसते, ती माणसांच्या मनात असते.

बैलगाडीचा आनंददायी प्रवास

आज विमानप्रवास मोठा मानला जातो; पण त्या काळात मामाच्या बैलगाडीतून दुसऱ्या गावाला जाण्याचा आनंद काही वेगळाच होता.

बैलांच्या गळ्यातील घंटा, मातीचा रस्ता, थंड वारा आणि आजूबाजूचा निसर्ग — हा प्रवास मनात कायमचा कोरला गेला आहे.

त्या प्रवासात घाई नव्हती, तणाव नव्हता. वेळ जणू थांबलेला वाटायचा.

आजची वाहने वेगवान आहेत; पण त्या काळातील प्रवास मनाला जोडणारा होता.

नात्यांतील देवाणघेवाण

त्या काळात नातेवाईकांकडे जाताना रिकाम्या हाताने कोणी जात नसे. घरात पिकलेले आंबे, भाजीपाला, धान्य, शेंगा, फळं — जे असेल ते प्रेमाने पिशवीत भरून नेलं जायचं.

विशेष म्हणजे समोरचे लोकसुद्धा तितक्याच प्रेमाने त्यांच्या घरातलं भरभरून द्यायचे.

तेव्हा व्यवहार नव्हता, तर आपलेपणा होता.

आजच्या काळात लाखो रुपये खर्च होतात; पण मोकळ्या मनाने दिलेली वस्तू कमी झाली आहे.

पूर्वी “घेऊन जा” म्हणणारे हात होते. आज “किती खर्च येईल?” विचारणारे व्यवहार आहेत.

माणुसकीचा सुवास

त्या काळात गरीब-श्रीमंत भेद कमी जाणवत असे. कुणाच्या घरात दुःख आलं तर गाव एकत्र उभं राहत असे.

कोणाला आजार झाला तर लोक मदतीला धावत. कुणाच्या घरात लग्न असेल तर सगळे मिळून काम करत.

आजच्या काळात माणसं जवळ असूनही दूर आहेत. सोशल मीडियावर हजारो मित्र आहेत; पण अडचणीच्या वेळी खांदा द्यायला माणूस कमी पडतो.

पूर्वी वेळ कमी नव्हता, पण माणसांसाठी वेळ होता.

आता पुन्हा येतील का ते दिवस?

आज प्रत्येकाच्या मनात हा प्रश्न आहे — “पुन्हा येतील का ते दिवस?”

कदाचित तसंच जग पुन्हा येणार नाही. कारण काळ बदलला आहे. तंत्रज्ञान बदललं आहे. जीवनशैली बदलली आहे.

पण त्या काळातील माणुसकी, आपुलकी, सहकार्य आणि प्रेम पुन्हा जिवंत करता येऊ शकतं.

आपण पुन्हा नाती जपू शकतो. पुन्हा एकमेकांकडे जाऊ शकतो. पुन्हा मोकळ्या हाताने देऊ शकतो. पुन्हा मुलांना निसर्गाशी जोडू शकतो.

कारण खरी प्रगती केवळ तंत्रज्ञानात नसते, तर माणूसपण टिकवण्यात असते.

निष्कर्ष

१९९० पूर्वीचं जीवन हे साधेपणाचं, समाधानाचं आणि माणुसकीचं जीवन होतं. त्या काळात पैसा कमी होता; पण प्रेम खूप होतं. साधनं कमी होती; पण आनंद भरपूर होता.

विहिरीत पोहणं, आंबे खाणं, विटीदांडू खेळणं, मामाच्या गावाला जाणं, बैलगाडीत फिरणं, नातेवाईकांच्या घरी मोकळ्या मनाने जाणं — या सगळ्या आठवणी आजही मनाला उब देतात.

आजच्या आधुनिक जगात आपण अनेक गोष्टी मिळवल्या; पण नकळत काही अमूल्य गोष्टी हरवल्या — नाती, विश्वास, मोकळेपणा आणि माणुसकी.

आता गरज आहे ती पुन्हा माणूस होण्याची.

कारण शेवटी… मोठी घरं असून उपयोग नाही, जर त्यात माणुसकी राहत नसेल.

मोठे फोन असून उपयोग नाही, जर त्यातून प्रेमाचा आवाज येत नसेल.

आणि मोठी प्रगती असूनही उपयोग नाही, जर माणूसपण हरवलं असेल.

त्या काळातील दिवस कदाचित पुन्हा येणार नाहीत, पण त्या दिवसांची माणुसकी आपण पुन्हा नक्की जिवंत करू शकतो.